Artykuły | Cyfrowa Polska Razem

Skąd telemarketer ma mój numer?

Wed, 22 Jul 2026 13:00:00 +0200

Telefon dzwoni w środku dnia z nieznanego numeru; w słuchawce konsultant albo nagranie z „wyjątkową ofertą” — paneli, abonamentu medycznego, garnków na pokazie. Ten model sprzedaży opiera się na jednej przewadze: dzwoniący wie o odbiorcy dużo, odbiorca o dzwoniącym nic, a najskuteczniej działa to na osoby starsze, samotne i ufne wobec oficjalnie brzmiącego głosu. Stanowisko Razem ws. reklam z 2018 roku proponuje rozwiązanie sięgające źródła: „Zakażemy prowadzenia działalności telemarketingowej, jeśli połączenie nie jest nawiązywane przez klientkę lub klienta” (stanowisko ws. reklam, 2018).

Kary są, proceder trwa

Prawo już dziś wymaga uprzedniej zgody na marketing telefoniczny, a jego łamanie bywa surowo karane. W lipcu 2023 roku Prezes UOKiK nałożył na spółkę Asmanta Call Center 1 210 208 zł kary za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów: firma, przez konsultantów i zautomatyzowane oprogramowanie, dzwoniła do ludzi bez uprzedniej zgody i zawyżała w rozmowach kwoty dotacji do fotowoltaiki (obiecywano 20,5 tys. zł, gdy program „Mój Prąd” przewidywał wówczas maksymalnie 5 tys. zł dopłaty do mikroinstalacji). Osobne sankcje (150 tys. i 100 tys. zł) objęły menedżerów spółki (UOKiK, 2023). Ramy prawne wyznacza dziś ustawa z 12 lipca 2024 r. — Prawo komunikacji elektronicznej (ELI).

Model biznesowy przetrwał jednak niejedną karę: call center można zamknąć i otworzyć pod nową nazwą, bazę numerów odkupić, a automat dzwoniący kosztuje mniej niż konsultant. Dopóki wykonywanie połączeń z inicjatywy firmy jest legalne — o ile tylko firma twierdzi, że zgodę ma — spirala kręci się dalej.

Dlaczego zakaz, a w tle blokada premium

Postulaty Razem układają się w komplet obejmujący każdy kanał nachalnej sprzedaży. Stanowisko ws. reklam dodaje do zakazu telemarketingu drugi punkt: „Zakażemy prowadzenia działalności marketingowej przy okazji kontaktów klientki lub klienta z infolinią” — koniec z dosprzedażą wciskaną osobie, która zadzwoniła zgłosić awarię. Stanowisko ws. cyfryzacji z tego samego roku dorzuca kary finansowe za wysyłanie materiałów reklamowych drogą elektroniczną bez zgody odbiorcy — także za samo „inicjowanie kontaktu z osobą fizyczną w celu uzyskania zgody” — oraz zasadę domyślnego blokowania płatnych połączeń i wiadomości tekstowych przez operatorów, którą partia uzasadnia wprost: „Zapobiegniemy tym samym wyłudzaniu pieniędzy, szczególnie od osób starszych” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018).

Linia programowa jest przy tym świeżo potwierdzona: deklaracja programowa z 2025 roku zapowiada, że Razem będzie „zwalczać nachalny telemarketing, w szczególności tzw. robo-calle” (rozdz. 10, pkt 11). O automatach dzwoniących z nagraniami i innych zautomatyzowanych formach nagabywania pisze szerzej serwis Razem dla Równości.

Co proponuje Razem

Zakaz telemarketingu nienawiązanego przez klienta — przy zawieraniu umów nie będzie można wymagać ani oczekiwać zgody na oferty telefoniczne (stanowisko ws. reklam, 2018, „Wolność od reklamy”, pkt 1).
Zakaz marketingu przy okazji kontaktu z infolinią (tamże, pkt 2).
Kary za elektroniczny spam bez zgody odbiorcy i za inicjowanie kontaktu w celu uzyskania tej zgody (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018, pkt 8).
Domyślna blokada płatnych połączeń i wiadomości tekstowych u operatorów — przeciw wyłudzeniom, szczególnie od osób starszych (tamże, pkt 9).
Zwalczanie nachalnego telemarketingu, w szczególności robo-calli (deklaracja programowa 2025, rozdz. 10, pkt 11).

Osoby starsze, na których żeruje telefoniczna sprzedaż, są jednocześnie najbardziej narażone na cyfrowe wykluczenie z usług publicznych — o państwie dostępnym i online, i przy okienku pisze Razem dla Opieki. Pozostałym postulatom konsumenckim wobec rynku cyfrowego poświęcony jest hub o algorytmach i platformach.

Źródła i dalsza lektura

Państwo kontra cyfrowy gigant. Co może UOKiK, gdy platforma okraja opłaconą usługę

Wed, 22 Jul 2026 11:00:00 +0200

Konsument, któremu globalna platforma po cichu okroiła opłaconą usługę, ma w Polsce do dyspozycji więcej niż formularz reklamacyjny bez odpowiedzi. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów może uznać taką praktykę za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i nałożyć karę do 10% obrotu firmy — i z tych kompetencji wobec największych graczy rynku cyfrowego korzysta coraz częściej. W marcu 2026 roku o uruchomienie ich wobec Google wystąpił współprzewodniczący Razem Adrian Zandberg (biuro prasowe Razem).

Sprawa Google: limity obcięte w trakcie subskrypcji

Poszło o pakiet AI Pro, w którym Google sprzedaje płatny dostęp do dużych modeli językowych przez oprogramowanie Antigravity. Kluczowym parametrem usługi są limity zapytań — z opisu wynikało, że odnawiają się co 5 godzin, tymczasem w trakcie opłaconych subskrypcji zostały bez ostrzeżenia radykalnie obniżone, a czas ich odnawiania wydłużono do 7 dni. Zandberg przedstawił sprawę prezesowi UOKiK Tomaszowi Chróstnemu i wniósł o zbadanie, czy doszło do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów.

„Jeżeli firma sprzedaje konkretną usługę na konkretne pieniądze, to powinna ją dostarczyć albo oddać pieniądze. To zdroworozsądkowa, uczciwa zasada. Nie ma powodu, żeby traktować Big Techy jak święte krowy. Po naszej stronie Atlantyku mamy narzędzia, żeby chronić konsumentów. Czas je wykorzystać” — argumentował. I dodawał, że stawka wykracza poza jedną subskrypcję: „Znaczenie sztucznej inteligencji w gospodarce będzie rosło. Dziś decyduje się, na jakich zasadach to się wydarzy. (…) Jeżeli pozwolimy Big Techom na takie praktyki, to wkrótce rachunek będzie wysoki - dla wszystkich” (biuro prasowe Razem, 2026).

Urząd, który już to robił

Wniosek trafia do instytucji z rosnącym dorobkiem w sporach z platformami. W marcu 2024 roku Prezes UOKiK nałożył na Amazon EU SARL 31 850 141 zł kary za wprowadzanie konsumentów w błąd co do momentu zawarcia umowy, dostępności produktów i terminów dostawy — w decyzji pojawiła się wprost kategoria „dark patterns”, czyli interfejsów projektowanych tak, by wymusić pochopne decyzje (UOKiK, 2024). W styczniu 2026 roku za wprowadzające w błąd prezentowanie obniżek — bez rzetelnej „najniższej ceny z 30 dni” — urząd ukarał Zalando (ok. 31 mln zł) i prowadzącą platformę Temu spółkę Whaleco (ok. 6 mln zł) (UOKiK, 2026).

Najbliższy sprawie Google jest jednak precedens subskrypcyjny: w grudniu 2023 roku, po interwencji UOKiK, Amazon zobowiązał się nie stosować klauzul pozwalających jednostronnie podnosić cenę Prime bez wyraźnej zgody klienta, a wobec siedmiu innych dostawców subskrypcji — w tym Google (YouTube Premium), Apple, Netfliksa i Disney+ — urząd prowadzi postępowania wyjaśniające (UOKiK, 2023). Zasada, którą urząd wtedy sformułował — istotna zmiana warunków wiąże tylko za świadomą zgodą konsumenta — pasuje do obciętych limitów AI Pro jak ulał.

Zaplecze programowe: silny urząd zamiast bezradnych regulaminów

Zandbergowy wniosek nie wziął się znikąd. Już stanowisko Razem ws. reklam z 2018 roku zapowiadało, że partia znacznie zwiększy finansowanie UOKiK i uczyni z niego główną instytucję pilnującą zasad prowadzenia kampanii reklamowych, oceniając, że „finansowanie na poziomie 1% wartości obecnego rynku reklamy to stanowczo za mało” (stanowisko ws. reklam, 2018). Tamten postulat dotyczy nadzoru nad reklamami, ale logika jest ta sama, która stoi za wnioskiem w sprawie Google: instytucja ochrony konsumentów musi mieć zasoby proporcjonalne do rynku, który kontroluje.

Co proponuje Razem

Znaczne zwiększenie finansowania UOKiK — w kontekście nadzoru nad rynkiem reklamy, z rolą głównej instytucji pilnującej zasad prowadzenia kampanii reklamowych (stanowisko ws. reklam, 2018).
Egzekwowanie istniejących narzędzi ochrony konsumentów wobec wielkich platform — czego przykładem jest wniosek o kontrolę UOKiK w sprawie praktyk Google (biuro prasowe, 2026).

Siła rynkowa big techów ma też wymiar podatkowy: o tym, dlaczego przychody globalnych platform osiągane w Polsce powinien objąć podatek cyfrowy, pisze serwis Razem dla Gospodarki.

Źródła i dalsza lektura

Autoplay, domniemana zgoda i niewidzialny płatnik — reklama internetowa do przeglądu

Wed, 22 Jul 2026 09:30:00 +0200

Wystarczy otworzyć artykuł w popularnym portalu: zanim pojawi się pierwszy akapit, rusza wideo z dźwiękiem, którego nikt nie uruchamiał, pół ekranu zasłania baner, a w tle kilkanaście skryptów dopisuje właśnie kolejny wiersz do profilu reklamowego czytelnika. Przebywanie w sieci nie powinno oznaczać przymusu oglądania i wysłuchiwania tego wszystkiego — i dokładnie tak stawia sprawę stanowisko Razem ws. cyfryzacji z 2018 roku, które zapowiada dążenie do „ograniczenia inwazyjności reklam” na stronach internetowych, „a w szczególności do zakazu wykorzystywania reklam typu autoplay na terenie Unii Europejskiej” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018).

Skala: dziewięć i pół miliarda rocznie

Według badania IAB Polska/PwC AdEx wydatki na reklamę internetową w Polsce sięgnęły w 2024 roku 9,5 mld zł, rosnąc o 19,8% rok do roku; najszybciej przybywało wideo online i reklamy mobilnej, która sama urosła o 28% (IAB Polska/PwC AdEx). Za tymi pieniędzmi stoi prosty mechanizm aukcyjny: płaci się za uwagę, więc formaty konkurują o to, który skuteczniej ją przechwyci. Autoplay wygrywa z banerem, pełnoekranowa nakładka wygrywa z autoplayem — a koszt tej licytacji, w postaci rozproszenia i zużytego transferu, ponosi osoba, która chciała tylko przeczytać tekst.

Drugim filarem tego rynku jest personalizacja. Reklama „dopasowana” wymaga profilu, profil wymaga danych, a dane zbiera się, dopóki użytkownik aktywnie nie zaprotestuje. Stanowisko Razem odwraca ten domysł: użytkownik powinien wiedzieć, że przekaz kierowany do niego jest personalizowany, a samą personalizację ma poprzedzać „faktyczna zgoda”, czyli coś więcej niż domniemanie zaszyte w regulaminie.

Niewidzialny płatnik reklamy

Trzeci postulat dotyczy jawności: według stanowiska z 2018 roku każda reklama internetowa ma zawierać informację, kto ją wykupił, a dostawca reklamy ma prowadzić publiczny rejestr wykupionych u niego reklam wraz z płatnikiem i okresem emisji. W wersji z 2018 roku to narzędzie przeciw dezinformacji: przekaz perswazyjny z ujawnionym płatnikiem da się rozliczyć, podczas gdy anonimowy pozostaje bezkarny, bo nie wiadomo nawet, od kogo żądać wyjaśnień. Najostrzej ten problem widać w reklamie politycznej, gdzie od jawności płatnika zależy uczciwość kampanii wyborczych — ten wątek szczegółowo rozbiera serwis Razem dla Uczciwej Polityki.

Postulaty internetowe są zresztą częścią szerszego stanowiska ws. reklam, w którym Razem opisuje reklamę jako sektor rozrastający się „bez umiaru” kosztem wspólnej przestrzeni i uwagi — od billboardów po bloki telewizyjne (stanowisko ws. reklam, 2018).

Co proponuje Razem

Ograniczenie inwazyjności reklam internetowych, w szczególności dążenie do zakazu formatów autoplay „na terenie Unii Europejskiej” (stanowisko ws. cyfryzacji, pkt 2 — zastrzeżenie skali unijnej jest częścią postulatu).
Personalizacja tylko za faktyczną zgodą — użytkownik ma wiedzieć, że przekaz jest personalizowany, i zgodzić się na to zanim nastąpi (pkt 6).
Jawny płatnik każdej reklamy internetowej i publiczny rejestr reklam u dostawcy (pkt 3).

Nachalna sprzedaż ma też kanał całkiem analogowy — telefon. O tym, dlaczego Razem chce zakazać telemarketingu nienawiązanego przez klienta, piszemy w tekście o zakazie telemarketingu.

Źródła i dalsza lektura

Algorytm dziedziczy uprzedzenia po danych, na których się uczył

Wed, 22 Jul 2026 09:00:00 +0200

Partia Razem opisała mechanizm dziedziczenia uprzedzeń w stanowisku Rady Krajowej z 2 listopada 2021 roku i wyprowadziła z niego żądanie jawności kryteriów, uzgodnień ze związkami zawodowymi i kontroli instytucji (stanowisko ws. zarządzania algorytmicznego, 2021). Algorytm oceniający kandydatów do awansu uczy się bowiem na zapisie decyzji, które w danej firmie zapadały wcześniej. Jeżeli przez lata awansowali w niej głównie mężczyźni z dużych miast, model potraktuje tę prawidłowość jako kryterium sukcesu i zastosuje je wobec kolejnych roczników — konsekwentnie, na dużą skalę i bez świadomości, że cokolwiek powiela.

Statystyczna pamięć nierówności

Stanowisko z 2021 roku wymienia dyskryminację jako pierwsze z ryzyk zarządzania algorytmicznego: „Uprzedzenia rasowe, płciowe czy wobec orientacji seksualnych są często »wbudowane« w dane używane do trenowania algorytmów AI i wobec tego często automatycznie powielają wzorce dyskryminacyjne istniejące w społeczeństwie”. Dokument podaje też, gdzie ta mechanika uderza w konkretne osoby: niektóre grupy pracujących „mogą być dyskryminowane (np. brakiem przyjęcia do pracy, awansu) ze względu na swoje cechy”.

Usunięcie z danych rubryki „płeć” czy „pochodzenie” niewiele przy tym daje, bo model odnajduje te cechy okrężną drogą — przez zmienne zastępcze. Kod pocztowy, typ ukończonej szkoły, przerwy w historii zatrudnienia czy godziny aktywności potrafią łącznie zdradzić to samo, co usunięta rubryka, tyle że w formie, której nikt już nie rozpozna jako kryterium dyskryminującego. W efekcie system może obniżać oceny kobietom wracającym z urlopów rodzicielskich, formalnie nie wiedząc, że ocenia kobiety.

Problem pogłębia nieprzejrzystość samych systemów. Jak czytamy w stanowisku, „zautomatyzowane decyzje np. co do obciążenia pracą, oceny pracy, wynagrodzenia, awansu, są podejmowane według kryteriów, które są niejasne dla osób pracujących” — a decyzji algorytmu, traktowanego przez zarządzających jako obiektywny i nieomylny, w praktyce nie negocjuje się z załogą. Osoba pominięta przy awansie przez model nie ma więc nawet tego, co miała wobec uprzedzonego przełożonego: możliwości zapytania o powód i zakwestionowania go.

Testy Agencji Praw Podstawowych

Empirycznych dowodów, że uprzedzenia w modelach są zjawiskiem mierzalnym, dostarcza Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Raport „Bias in algorithms — Artificial intelligence and discrimination” z grudnia 2022 roku pokazał w symulacjach dwie rzeczy (FRA, 2022). Po pierwsze, w systemach predykcyjnych uprzedzenie potrafi się samo wzmacniać przez pętlę sprzężenia zwrotnego: przewidywania modelu kierują działaniami, wyniki tych działań stają się danymi treningowymi kolejnej wersji, a wyjściowy przechył rośnie z każdą iteracją. Po drugie, testowane modele wykrywania obraźliwych wypowiedzi flagowały treści z systematycznym przechyłem związanym z pochodzeniem etnicznym, płcią, religią i orientacją seksualną autorów. Badania FRA dotyczyły policji predykcyjnej i moderacji treści, więc opisują szersze pole niż zatrudnienie — dla sporu o algorytmy w pracy pokazują, że mechanizm opisany w dokumencie Razem daje się zmierzyć i wynika z samej natury statystycznego uczenia na danych z nierównego świata. Agencja rekomenduje oceny algorytmów pod kątem uprzedzeń przed wdrożeniem i po nim.

Co proponuje Razem

Wspólnym mianownikiem postulatów Razem jest przywrócenie możliwości sporu. Dyskryminacji nie da się ani udowodnić, ani naprawić, dopóki kryteria decyzji pozostają tajemnicą handlową dostawcy oprogramowania — jawność jest więc warunkiem wstępnym każdego kolejnego kroku, od indywidualnej reklamacji po zbiorowy zatarg. Odpowiedź partii mieści się w ramach jej postulatów dla środowiska pracy:

Jawność kryteriów decyzji — koniec sytuacji, w której o obciążeniu pracą, ocenie, wynagrodzeniu czy awansie rozstrzygają reguły niejawne dla zainteresowanych (stanowisko 2021).
Uzgodnienia z przedstawicielami osób pracujących, w tym związkami zawodowymi, zanim aplikacje zarządzania algorytmicznego wejdą do użycia (stanowisko 2021).
Kontrola odpowiednich instytucji nad obszarem zarządzania algorytmicznego, a docelowo ciągły audyt aplikacji AI pod kątem zgodności z europejskimi standardami pracy (stanowisko 2021).

Warstwę prawną tego sporu — czym w ogóle jest zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu i jak go egzekwować, niezależnie od tego, czy dyskryminuje człowiek, czy model — rozwija tekst o zakazie dyskryminacji w zatrudnieniu w serwisie Razem dla pracy. Jak wyglądałaby instytucjonalna kontrola nad modelami, opisujemy w tekście o stałym audycie algorytmów, a całą linię partii wobec AI porządkuje hub AI i prawa.

Źródła i dalsza lektura

Odporność na dezinformację buduje się w szkolnej pracowni

Wed, 22 Jul 2026 09:00:00 +0200

Do CERT Polska trafiło w 2024 roku ponad 600 tysięcy zgłoszeń — o 62% więcej niż rok wcześniej — z których zespół zarejestrował ponad 100 tysięcy incydentów cyberbezpieczeństwa, o 29% więcej niż w 2023 roku (komunikat NASK; omówienie na gov.pl). Razem od stanowiska ws. cyfryzacji z 2018 roku konsekwentnie stawia na drugą linię obrony: umiejętność pracy ze źródłami i weryfikowania informacji ma być uczona w szkole, a odporność informacyjna państwa zaczynać się od kompetencji obywatelek i obywateli (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Techniczna obrona sieci załatwia bowiem tylko połowę problemu: manipulacja informacją omija serwery i mierzy prosto w ludzi, którzy z nich korzystają.

Zalew, który da się zmierzyć

Skalę ekspozycji na fałszywe treści pokazują badania europejskie. W Eurobarometrze przeprowadzonym jesienią 2024 roku wśród 25 863 osób w wieku 16–30 lat we wszystkich państwach UE 76% badanych uznało, że zetknęło się z dezinformacją i fake newsami, a 70% deklarowało pewność, że potrafi dezinformację rozpoznać (Parlament Europejski, Youth Survey 2024). Rozziew między tymi liczbami a praktyką jest znany każdemu, kto widział, jak sprawnie rozchodzą się sfabrykowane cytaty: pewność siebie nie jest tym samym co umiejętność. Właśnie dlatego odpowiedź czysto instytucjonalna — więcej zespołów reagowania, więcej komunikatów prostujących — nie wystarczy, jeśli odbiorcy komunikatów nie mają narzędzi, by odróżnić prostowanie od kolejnej manipulacji.

Praca ze źródłami jako przedmiot szkolny

Punktem wyjścia stanowiska ws. cyfryzacji jest obserwacja o demokratyzacji publikowania: internet zniósł część barier ograniczających szanse na zaistnienie w świecie mediów i dziś praktycznie każdy może zamieszczać w sieci artykuły oraz nagrania dowolnej treści. Ta sama otwartość, która dała głos ludziom pomijanym przez media tradycyjne, obniżyła jednak koszt produkcji fałszu niemal do zera. Dokument diagnozował konsekwencje na długo przed obecną falą zainteresowania: w związku z rosnącym znaczeniem internetu jako źródła wiedzy o świecie i „nasilającej się wojny informacyjnej” przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu musi obejmować także „propagowanie umiejętności poruszania się w gąszczu informacyjnym”. W wynikach wyszukiwarek, zauważa dokument, źródła rzetelne mieszają się z materiałami nieprawdziwymi lub nastawionymi na manipulację, dlatego „nauka weryfikowania napotkanych informacji jest elementem koniecznym do walki z wykluczeniem cyfrowym”.

Program dla szkoły jest w stanowisku zapisany wprost: w programie nauczania ma się znaleźć „nauka pracy ze źródłami, wyszukiwania i weryfikowania informacji” znalezionych w internecie, obok lekcji bezpiecznego korzystania z sieci z naciskiem na cyberprzemoc i ochronę danych wrażliwych. Ważny jest też adresat spoza szkolnego rocznika: zajęcia oswajające z nowymi technologiami w gminnych ośrodkach kultury mają objąć chętne osoby dorosłe i starsze, bo wykluczenie cyfrowe — a z nim podatność na manipulację — nie kończy się na żadnej granicy wieku. O tym, jak szkoła może uczyć krytycznego czytania rzeczywistości także w innych obszarach, pisze serwis Razem dla szkół w tekście o edukacji obywatelskiej i prawach pracowniczych w szkole.

Państwo w tle, obywatele na pierwszym planie

Warstwa państwowa tej polityki jest w programie Razem opisana osobno. Deklaracja programowa z 2025 roku zapowiada ustawę o Polskiej Doktrynie Obronnej, która określi siły i środki wobec zagrożeń „o charakterze konwencjonalnym, hybrydowym, cyfrowym oraz dezinformacyjnym”, a w punkcie 9 tego samego rozdziału — profesjonalne struktury komunikacji strategicznej (STRATCOM), których celem będzie „rzetelne informowanie społeczeństwa, zwalczanie dezinformacji i budowę zaufania społecznego” (Deklaracja programowa 2025, rozdz. 13). Jak te struktury miałyby wyglądać i czego nie załatwią, analizuje serwis o bezpieczeństwie w tekście o STRATCOM i wojnie informacyjnej. Obie warstwy są komplementarne: STRATCOM może prostować manipulacje i monitorować otoczenie informacyjne, ale to, czy sprostowanie zostanie w ogóle przeczytane ze zrozumieniem, rozstrzyga się wcześniej — na lekcji, na której ktoś pierwszy raz sprawdził, skąd pochodzi cytat.

Co proponuje Razem

Nauka pracy ze źródłami, wyszukiwania i weryfikowania informacji jako element programu nauczania (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018).
Lekcje bezpiecznego korzystania z internetu — cyberprzemoc, ochrona tożsamości i danych wrażliwych, ryzyka anonimowej komunikacji (stanowisko 2018).
Walka z wykluczeniem cyfrowym dorosłych — systematyczne zajęcia z nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury (stanowisko 2018).
Zagrożenia dezinformacyjne w Polskiej Doktrynie Obronnej i struktury STRATCOM jako państwowe dopełnienie odporności społecznej (Deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 1 i 9).

Pozostałe fronty sporu o sztuczną inteligencję i informację, od rekrutacji po audyt modeli, opisuje hub AI i prawa.

Źródła i dalsza lektura

Rekrutacja, w której kandydata najpierw ocenia maszyna

Wed, 22 Jul 2026 09:00:00 +0200

Oprogramowanie rekrutacyjne potrafi dziś poprosić kandydatkę o włączenie kamery, przeanalizować mimikę i ton głosu podczas odpowiedzi na pytania, po czym wystawić ocenę dopasowania do stanowiska, zanim jakikolwiek człowiek przeczyta CV. Partia Razem opisała ten mechanizm w stanowisku Rady Krajowej z 2 listopada 2021 roku i postawiła warunek brzegowy: kto zbiera dane o kandydatach i pracownikach, musi ujawnić, co zbiera, po co i komu to przekazuje (stanowisko ws. zarządzania algorytmicznego, 2021).

Dane wrażliwe na wejściu

Stanowisko z 2021 roku opisuje sytuację, w której „w ramach rekrutacji wymaga się od ciebie włączenia kamery w celu np. analizy twoich emocji lub prosi o podanie wrażliwych, osobistych danych, które będą analizowane przez sztuczną inteligencję w nieznany ci sposób” — i dopowiada pytanie, na którym wisi cała asymetria tej relacji: „Czy zgadzasz się na zbieranie takich danych w sytuacji w której bardzo zależy ci na pracy?”. Zgodę wyrażoną pod presją utraty szansy na zatrudnienie trudno uznać za świadomą i dobrowolną, a właśnie na takiej zgodzie opiera się znaczna część rynku narzędzi rekrutacyjnych.

Kategoria danych wrażliwych jest tu rozumiana szeroko i konkretnie zarazem. Wśród informacji, które systemy zarządzania algorytmicznego mogą pozyskiwać, stanowisko wymienia treści wiadomości elektronicznych, dane biometryczne, dane o przemieszczaniu się i informacje o zdrowiu — a więc dokładnie ten zestaw, który w rękach pracodawcy albo pośrednika rekrutacyjnego pozwala zbudować profil człowieka wykraczający daleko poza jego kompetencje zawodowe. Kandydat oceniony przez system analizy nagrania zwykle nie dostaje przy tym żadnej informacji zwrotnej: dowiaduje się, że odpadł, ale nie dlaczego, według jakich kryteriów ani czy o odrzuceniu przesądziła treść odpowiedzi, czy ton głosu.

Dokument zwraca uwagę, że rozwiązania te „są wdrażane mimo, a czasem dzięki, brakom regulacji prawnych w tym obszarze”. Rekrutacja jest przy tym szczególnie podatna na nadużycia z jeszcze jednego powodu: dane kandydata krążą dalej. Wśród podmiotów, którym zatrudniający udostępniają zebrane dane, stanowisko wymienia dostawców aplikacji, firmy ubezpieczeniowe, rekrutacyjne i urzędy — osoba, która nie dostała pracy, może więc nawet nie wiedzieć, że jej profil emocjonalny zasilił bazę komercyjnego pośrednika.

Europejskie reguły gry

Prawodawca unijny doszedł w tej sprawie do wniosków zbieżnych z diagnozą ryzyka. Rozporządzenie (UE) 2024/1689, czyli akt o sztucznej inteligencji, zalicza do kategorii wysokiego ryzyka systemy AI przeznaczone do rekrutacji i wyboru osób fizycznych — w tym do kierowania ogłoszeń o pracę, filtrowania podań i oceny kandydatów (załącznik III, pkt 4) — obowiązki dla tej kategorii zaczną być stosowane od 2 sierpnia 2026 roku (kalendarz wdrożenia). Dalej idzie art. 5: od 2 lutego 2025 roku zakazane jest wprowadzanie na rynek i używanie systemów AI służących wyciąganiu wniosków o emocjach osoby fizycznej w miejscu pracy i w instytucjach edukacyjnych, z wyjątkiem zastosowań medycznych lub związanych z bezpieczeństwem (art. 5 rozporządzenia 2024/1689). To opis stanu prawnego, nie postulatu — ale pokazuje on, że diagnoza ze stanowiska z 2021 roku wyprzedziła regulacje o kilka lat: partia pisała o analizie emocji z kamery, zanim europejskie prawo zdążyło jej zakazać.

Co proponuje Razem

Postulaty stanowiska z 2021 roku obejmują bramę wejściową do zatrudnienia tak samo jak samo zatrudnienie:

Pełna jawność wobec osób pracujących i kandydatów — co do zbieranych danych, sposobu ich wykorzystania, udostępniania innym podmiotom oraz przechowywania (stanowisko 2021, postulaty krótkoterminowe).
Uzgodnienia z przedstawicielami osób pracujących, w tym związkami zawodowymi, co do sposobów gromadzenia i wykorzystywania danych oraz stosowania aplikacji zarządzania algorytmicznego (stanowisko 2021).
Kontrola odpowiednich instytucji nad tym obszarem, a w dłuższej perspektywie ciągły audyt aplikacji AI pod kątem zgodności z europejskimi standardami pracy (stanowisko 2021).

Rekrutacja jest tylko początkiem tej drogi. Co algorytmy robią z ludźmi już zatrudnionymi — od analizy ruchów myszki po codzienną „optymalizację” grafiku i stawki — opisuje serwis Razem dla pracy w tekście o zarządzaniu algorytmicznym i nadzorze AI nad pracownikiem. Mechanizm powielania uprzedzeń przez modele rozbiera z kolei tekst o dyskryminacji algorytmicznej.

Źródła i dalsza lektura

Stały audyt aplikacji AI zamiast kontroli od święta

Wed, 22 Jul 2026 09:00:00 +0200

Hiszpański dekret królewski z mocą ustawy 9/2021, znany jako „ley rider”, zrobił w maju 2021 roku dwie rzeczy naraz: ustanowił domniemanie stosunku pracy dla dostawców pracujących przez platformy cyfrowe i dał przedstawicielstwu pracowniczemu prawo do informacji o parametrach, regułach i instrukcjach, na których opierają się algorytmy wpływające na warunki pracy (Real Decreto-ley 9/2021, BOE). Pół roku później Rada Krajowa Razem przyjęła stanowisko, które ten kierunek podziela i przedłuża: skoro aplikacje zarządzające pracą rozwijają się szybciej niż prawo, potrzebna jest instytucja, która patrzy im na ręce stale, a nie od przypadku do przypadku (stanowisko ws. zarządzania algorytmicznego, 2021).

Hiszpański precedens

Regulacja z Madrytu wyrosła z porozumienia rządu, związków zawodowych i organizacji pracodawców, a jej podstawą było orzeczenie hiszpańskiego Sądu Najwyższego uznające dostawcę platformy za pracownika. Nowy przepis art. 64 hiszpańskiego statutu pracowników zobowiązuje firmę do informowania rady zakładowej o algorytmach i systemach sztucznej inteligencji, które wpływają na podejmowanie decyzji o warunkach pracy, dostępie do zatrudnienia i jego utrzymaniu — łącznie z profilowaniem (BOE). Stanowisko Razem przywołuje ten przykład z nazwy: „Chcemy, żeby Polska została liderem we wprowadzaniu rozwiązań porządkujących ten obszar. Wiele rozwiązań można wprowadzić na poziomie krajowym, zmieniając np. zapisy prawa pracy. Obserwujemy takie działania w innych krajach (np. Hiszpania)”.

Dwa poziomy kontroli

Sedno propozycji Razem mieści się w sekcji „W dłuższej perspektywie” stanowiska z 2021 roku. Na poziomie europejskim partia postuluje „utworzenie niezależnej, europejskiej instytucji, która będzie przeprowadzać ciągły audyt aplikacji AI tworzonych na rynku pod kątem zgodności z europejskimi standardami pracy”. Zakres tego audytu jest zdefiniowany precyzyjnie — chodzi o standardy pracy, a więc o to, czy aplikacja do układania grafików, oceniania wydajności albo naliczania stawek respektuje prawa osób pracujących, nie zaś o certyfikowanie całej sztucznej inteligencji jako technologii. Na poziomie krajowym dokument przewiduje „rozwój kompetencji instytucjonalnych, pozwalających na kontrolowanie zgodności zarządzania algorytmicznego z prawem pracy” — państwo ma umieć sprawdzić, czy algorytm łamie kodeks pracy, tak jak dziś umie sprawdzić, czy łamie go pracodawca z krwi i kości.

Kontekstem obu poziomów jest praca platformowa, której stanowisko poświęca osobny akapit ryzyk: zamiast umowy o pracę pracownicy bywają „jedynie użytkownikami aplikacji, a ich czasem pracy, zadaniami, czy oceną zarządza algorytm”. Partia żąda traktowania pracy na rzecz organizacji platformowych jako podlegającej ochronie zatrudnionych zgodnie z obowiązującym prawem oraz wdrożenia prawa do odłączenia się od pracy zdalnej, powołując się na rezolucję Parlamentu Europejskiego z 21 stycznia 2021 roku (tekst rezolucji, EUR-Lex). Audyt aplikacji AI domyka ten porządek od strony instytucjonalnej — przepisy o ochronie zatrudnionych na niewiele się zdadzą, jeśli nikt nie sprawdza, czy algorytm ich przestrzega.

Od strony regulacyjnej Unia zbudowała w międzyczasie własny mechanizm: rozporządzenie (UE) 2024/1689 zalicza systemy AI stosowane w zatrudnieniu do wysokiego ryzyka i poddaje je obowiązkom oraz nadzorowi rynku, które zaczną być stosowane od 2 sierpnia 2026 roku (załącznik III; kalendarz wdrożenia). Nadzór rynkowy nad produktami i stały audyt zgodności ze standardami pracy to jednak dwa różne narzędzia — pierwsze pilnuje, czy system spełnia wymogi techniczne i proceduralne aktu, drugie miałoby na bieżąco oceniać skutki dla osób pracujących.

Co proponuje Razem

Niezależna europejska instytucja audytująca aplikacje AI — prowadzony bez przerwy audyt zgodności z europejskimi standardami pracy (stanowisko 2021, „W dłuższej perspektywie”).
Krajowe kompetencje kontrolne — instytucje zdolne badać zgodność zarządzania algorytmicznego z prawem pracy (stanowisko 2021).
Polska jako lider regulacji — wiele rozwiązań da się wprowadzić od razu, zmianami w prawie pracy, śladem Hiszpanii (stanowisko 2021).

Ekonomiczną stronę tego samego problemu — kto zyskuje na optymalizowaniu ludzi jak zasobów i dlaczego rachunek kosztów pomija pracujących — rozbiera siostrzany serwis Razem dla gospodarki w tekście o zarządzaniu algorytmicznym. Skąd w modelach biorą się uprzedzenia, które audyt miałby wychwytywać, wyjaśnia tekst o dyskryminacji algorytmicznej; po pozostałe elementy linii partii odsyłamy do huba AI i prawa.

Źródła i dalsza lektura

Kurier pracuje, aplikacja zarządza. Komu należy się ochrona zatrudnionych na platformach

Tue, 21 Jul 2026 15:30:00 +0200

Kurier z plecakiem termicznym formalnie bywa przedsiębiorcą: sam sobie szefem, sam sobie kadrami. W praktyce o tym, jakie zlecenie dostanie, za ile pojedzie i czy jutro w ogóle będzie mógł się zalogować, decyduje algorytm platformy — czyli dokładnie ten rodzaj podporządkowania, który w klasycznym zakładzie pracy przesądzałby o istnieniu stosunku pracy. Wokół tej rozbieżności między formą a treścią zatrudnienia toczy się dziś jedna z ważniejszych batalii europejskiego prawa pracy.

Fakt prawny: dyrektywa o pracy platformowej

Skalę zjawiska mierzą instytucje unijne: według Europejskiego Urzędu ds. Pracy w 2021 roku pracę za pośrednictwem platform cyfrowych pozyskiwało w UE ponad 28 mln osób, a szacunki na rok 2025 mówiły o około 43 mln (ELA). Odpowiedzią prawodawcy unijnego jest dyrektywa (UE) 2024/2831 z 23 października 2024 r. w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych. Wprowadza ona domniemanie stosunku pracy tam, gdzie fakty wskazują na kierowanie pracą i jej kontrolę — z ciężarem obalenia domniemania po stronie platformy — oraz pierwsze w prawie UE przepisy o zarządzaniu algorytmicznym: zakaz przetwarzania niektórych danych (np. o stanie emocjonalnym), obowiązkowy ludzki nadzór nad decyzjami o zawieszeniu konta i prawo do wyjaśnienia zautomatyzowanej decyzji. Państwa członkowskie mają czas na transpozycję do 2 grudnia 2026 roku (EUR-Lex).

Stanowisko Razem z 2021 roku

Razem zajęło stanowisko w tej sprawie trzy lata przed przyjęciem dyrektywy. Dokument Rady Krajowej z listopada 2021 roku o zarządzaniu algorytmicznym opisuje rozprzestrzenianie się pracy platformowej jako jedno z ryzyk cyfrowego tayloryzmu — pracownicy „są jedynie użytkownikami aplikacji, a ich czasem pracy, zadaniami, czy oceną zarządza algorytm” — i wśród pilnych działań wymienia: „Traktowanie pracy wykonywanej na rzecz organizacji platformowych jako podlegającej ochronie zatrudnionych zgodnie z obowiązującym prawem” (stanowisko, 2021). Ta sama uchwała żąda pełnej jawności zbieranych o pracujących danych oraz uzgadniania systemów algorytmicznych z przedstawicielami osób pracujących, w tym ze związkami zawodowymi.

Krajowe narzędzie: inspekcja, która może zmienić umowę

Niezależnie od transpozycji dyrektywy istnieje krajowy mechanizm, który mógłby rozstrzygać spory o status od ręki. Deklaracja programowa Razem z 2025 roku zapowiada: „Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy” (rozdz. 2, pkt 2). Dziś inspektor, który widzi fikcyjne samozatrudnienie, może najwyżej skierować sprawę do sądu — z decyzją administracyjną w ręku mógłby przywracać umowę o pracę bez wieloletniego procesu, także kurierowi czy kierowcy, którego „przedsiębiorczość” sprowadza się do klikania w przydzielone zlecenia.

Co proponuje Razem

Traktowanie pracy platformowej jako podlegającej ochronie zatrudnionych zgodnie z obowiązującym prawem (stanowisko o zarządzaniu algorytmicznym, 2021).
Jawność danych zbieranych o pracujących i uzgadnianie systemów algorytmicznych ze związkami zawodowymi (stanowisko, 2021) oraz — już w deklaracji programowej — obowiązek konsultacji z pracownikami algorytmów regulujących i nadzorujących ich pracę (rozdz. 2, pkt 6).
PIP z uprawnieniem do zmiany formy zatrudnienia na umowę o pracę przy stwierdzonym stosunku pracy (deklaracja 2025, rozdz. 2, pkt 2).

Fikcyjne samozatrudnienie i umowy cywilnoprawne zamiast etatów to problem znacznie starszy niż aplikacje kurierskie — jego mapę kreśli Razem dla Pracy. Tam też znajduje się szczegółowy tekst o nadzorze algorytmicznym nad pracownikami etatowymi, a pozostałym wątkom platformowym przyglądamy się w hubie o algorytmach i platformach.

Źródła i dalsza lektura

Rynek, na którym towarem jest użytkownik

Tue, 21 Jul 2026 14:00:00 +0200

Ciasteczko strony trzeciej działa jak agent handlowy, który wchodzi do sklepu razem z klientem, a potem chodzi za nim po wszystkich kolejnych sklepach i notuje. Plik zapisany przez zewnętrzną firmę reklamową na jednej witrynie rozpoznaje tę samą przeglądarkę na tysiącach innych — i z pojedynczych odwiedzin skleja profil: zainteresowania, problemy zdrowotne, poglądy, sytuację finansową. Partia Razem w stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku uderza w podstawę tej machiny: technologie śledzące mają zostać zakazane, zgoda nie może być domniemana, a zakaz handlu danymi osobowymi ma być rzeczywiście egzekwowany (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Stawką jest cały łańcuch dalszych ogniw: superciasteczka odtwarzają się po usunięciu, a gotowe profile stają się przedmiotem obrotu między firmami, których nazw użytkownik nigdy nie widział.

Zgoda, której nikt nie udzielił

Obrona przed tym modelem została w praktyce sprywatyzowana: to pojedynczy użytkownik ma czytać polityki prywatności, konfigurować banery i odwoływać zgody u dziesiątek administratorów osobno. Przy kilkudziesięciu odwiedzanych witrynach dziennie rzetelne wykonywanie tych czynności zajmowałoby więcej czasu niż samo korzystanie z sieci — więc niemal nikt ich nie wykonuje, a system zgód pozostaje fasadą, za którą rynek danych toczy się bez zmian.

RODO wymaga od 2018 roku zgody dobrowolnej, konkretnej i świadomej (rozporządzenie 2016/679); banery zgód projektuje się tymczasem tak, by odmowa kosztowała więcej kliknięć niż akceptacja, a „uzasadniony interes" administratora rozciąga się na śledzenie, którego nikt by świadomie nie autoryzował. Rosnące tarcia między tym modelem a użytkownikami widać w statystykach polskiego organu nadzorczego: do Prezesa UODO wpłynęło w 2024 roku 8056 skarg — o ponad tysiąc więcej niż rok wcześniej, gdy było ich 6962 — oraz 14 842 zgłoszenia naruszeń ochrony danych (sprawozdanie Prezesa UODO za 2024 rok).

Skargi obejmują przy tym wyłącznie przypadki, o których zainteresowani w ogóle się dowiedzieli: skarży się ten, kto wie, że jego dane wyciekły albo krążą po rynku. Istota reklamy behawioralnej polega na tym, że obrót odbywa się poza polem widzenia zainteresowanego — między wydawcą, pośrednikami aukcji reklamowych i brokerami danych. Stanowisko Razem nazywa ten układ bez ogródek: „Wielkie korporacje nie mogą zarabiać handlując naszymi tożsamościami za naszymi plecami" (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018).

27 kar na 13,9 mln zł rocznie

Po stronie egzekwowania dysproporcja sił jest równie wyraźna. W 2024 roku Prezes UODO wydał 1719 decyzji administracyjnych, ale kary pieniężne nałożył w 22 sprawach — 27 kar na łączną kwotę 13,9 mln zł (sprawozdanie Prezesa UODO za 2024 rok). Dla branży, której model biznesowy opiera się na profilowaniu milionów użytkowników, taka suma, rozłożona na wszystkie ukarane podmioty w kraju przez cały rok, mieści się w kategoriach zwykłego kosztu operacyjnego. O ryzyku, które zmieniałoby czyjekolwiek zachowanie, trudno tu mówić. Rachunek jest prosty do przewidzenia: jeżeli naruszanie zasad przynosi więcej, niż kosztuje sporadyczna kara, samo istnienie przepisów nie zmienia zachowań rynku. Stąd w programie Razem obok nowych zakazów stoi żądanie skuteczności wobec zakazów już istniejących.

Co proponuje Razem

Postulaty z bloku „Wygoda i bezpieczeństwo użytkownika w świecie cyfrowym" mają wyraźnie zaznaczony poziom realizacji — to dążenia na forum Unii Europejskiej, bo rynek reklamowy i najwięksi gracze działają ponad granicami państw:

„Będziemy dążyć do zakazu wykorzystywania technologii śledzących takich jak ciasteczka stron trzecich (ang. third-party cookies) i superciasteczek oraz innych mających podobne funkcje na terenie Unii Europejskiej" (pkt 4);
„Będziemy dążyć do ograniczenia wykorzystywania ciasteczek na terenie Unii Europejskiej. Zgoda na ich wykorzystywanie przez stronę internetową nie powinna być domniemana" (pkt 5);
„Będziemy dążyć do wprowadzenia konieczności uzyskania zgody użytkownika przed jakimkolwiek wykorzystaniem jego danych" (pkt 7).

Czwarty element pochodzi z bloku „Cyberbezpieczeństwo bez inwigilacji" i dotyczy już krajowego egzekwowania prawa: „Poprawimy egzekwowanie zakazu handlu danymi osobowymi" (pkt 4). Zestawione razem, punkty te opisują spójną zmianę reguł gry: śledzenie przestaje być domyślne, zgoda wraca do swojego słownikowego znaczenia, a obrót cudzymi danymi — dziś opłacalny nawet po doliczeniu ryzyka kar — staje się działalnością realnie ściganą.

Osobnym piętrem tej samej gospodarki uwagi są algorytmy rekomendacyjne platform, które zebrane o użytkowniku dane zamieniają w decyzje o tym, co zobaczy — ich jawności poświęcony jest tekst serwisu Razem dla Równości o algorytmach wielkich platform. Mapę wszystkich postulatów prywatnościowych prowadzimy w hubie prywatność i inwigilacja.

Źródła i dalsza lektura

Hazard w cenie mikrotransakcji. Lootboxy w grach, w które grają dzieci

Tue, 21 Jul 2026 13:30:00 +0200

Mechanika jest znana z kasyna: gracz wpłaca stawkę, kręci się losowanie, prawie zawsze wypada coś bezwartościowego, a od czasu do czasu — nagroda na tyle rzadka, że chce się spróbować jeszcze raz. W grach wideo ta konstrukcja nazywa się lootboxem albo skrzynką i sprzedaje się ją jako mikrotransakcję za kilka lub kilkanaście złotych, bez weryfikacji wieku, w tytułach, w które masowo grają nastolatki. Stanowisko Razem ws. cyfryzacji z 2018 roku poświęca temu osobny punkt: „Musimy skończyć z hazardem pod przykrywką zwykłych zakupów czy mikrotransakcji. Będziemy dążyć do wprowadzenia zakazu dokonywania transakcji elektronicznych, w których produkt końcowy jest losowany” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018, pkt 10).

Kto siedzi po drugiej stronie ekranu

Badanie NASK „Nastolatki 3.0” (przeprowadzone w 2022 roku na ogólnopolskiej próbie uczniów) pokazuje, że granie w gry online wskazuje 46,3% nastolatków jako jedną z najczęstszych aktywności w sieci; chłopcy wskazują je częściej niż dziewczęta. Ten sam raport mierzy czas: w dni powszednie nastolatki spędzają w internecie średnio 5 godzin i 36 minut, w dni wolne — 6 godzin i 16 minut (NASK, „Nastolatki 3.0”). Wśród nastolatków systemy losowej sprzedaży trafiają więc na masową publiczność: niemal połowa gra w gry online, a w sieci spędzają po kilka godzin dziennie.

Projektanci monetyzacji wiedzą o tej publiczności wszystko, czego dowiedzieć się można z telemetrii: kiedy gracz wraca, co go frustruje, po jakiej serii porażek sięga po portfel. Skrzynka korzysta z całej tej wiedzy: pętlę napięcia i nagrody zaprojektowano tak, by w odpowiednio wybranym momencie zamieniała się w przychód. Uzależnienia behawioralne u młodych ludzi to w ostateczności problem zdrowia psychicznego — a publiczna pomoc psychologiczna jest w Polsce trudno dostępna, o czym pisze serwis Razem Naprawi Zdrowie.

Luka w ustawie hazardowej

Polskie prawo hazardu nie ignoruje — reguluje go ustawa z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych, której art. 2 ust. 1 definiuje gry losowe jako gry „o wygrane pieniężne lub rzeczowe, których wynik w szczególności zależy od przypadku” (ustawa o grach hazardowych). W tej definicji tkwi jednak szczelina, przez którą przechodzi cała branża skrzynek: wygrana w lootboxie jest wirtualna — skórka, karta, przedmiot w grze — więc formalnie nie jest ani pieniężna, ani rzeczowa, choć potrafi mieć rynkową cenę na zewnętrznych giełdach przedmiotów. Automat o identycznej psychologii, ale z wygraną w gotówce, podlega koncesjom, ograniczeniom lokalizacyjnym i zakazowi udziału nieletnich; skrzynka w grze — żadnemu z tych rygorów.

Postulat Razem wymierzony jest dokładnie w tę szczelinę: zakaz transakcji elektronicznych z losowanym produktem końcowym obejmuje sam mechanizm losowania niezależnie od nazwy, pod jaką występuje — nie da się go więc obejść kolejnym rebrandingiem skrzynki na „paczkę niespodziankę”.

Co proponuje Razem

Zakaz transakcji elektronicznych, w których produkt końcowy jest losowany — jako dążenie sformułowane w stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku (pkt 10), pod hasłem skończenia z „hazardem pod przykrywką zwykłych zakupów czy mikrotransakcji”.

Źródła i dalsza lektura

Martwy przepis

Tue, 21 Jul 2026 11:00:00 +0200

W lutym 2017 roku, tuż po tym, jak niezarejestrowane karty prepaid ostatecznie przestały działać, dziennikarz Wirtualnej Polski znalazł w serwisie ogłoszeniowym ofertę, umówił się ze sprzedawcą i po niecałych trzech godzinach miał w ręku działającą kartę SIM zarejestrowaną na cudze dane — sprzedawca uprzejmie odmówił informacji, na czyje (tech.wp.pl, luty 2017). Ta scena streszcza dziesięcioletnią historię obowiązku z ustawy antyterrorystycznej: dla każdego zmotywowanego, by pozostać anonimowym, rejestr okazał się łatwy do obejścia, a jego rzeczywiste koszty poniosły miliony zwykłych użytkowników prepaidów. Partia Razem chce jego wycofania — i mówi to konsekwentnie od chwili, gdy obowiązek jeszcze nie istniał.

Ustawa pisana w pośpiechu

Obowiązek rejestracji kart przedpłaconych wprowadziła ustawa z 10 czerwca 2016 roku o działaniach antyterrorystycznych, przyjęta w trybie, który Razem punktowało na bieżąco: bez obowiązkowych konsultacji publicznych, z maksymalnie skróconym vacatio legis, przy zignorowaniu ostrzeżeń organizacji społecznych o niezgodności projektu z konstytucją i międzynarodowymi standardami praw człowieka. Stanowisko Rady Krajowej z czerwca 2016 roku formułowało też prognozę co do samego rejestru:

Nie ma bowiem żadnych dowodów na to, że dzięki programom masowej inwigilacji czy rejestrom kart SIM udało się ograniczyć zagrożenie terroryzmem. Pewne jest tylko, że te rozwiązania głęboko ingerują w prawa i wolności obywateli.— Partia Razem, „Razem przeciw ustawie antyterrorystycznej” (2016), partiarazem.pl

Stanowisko traktowało rejestr jako element większego pakietu: te same przepisy dawały służbom dostęp do danych właścicieli telefonów na kartę, prawo do prewencyjnego blokowania treści w internecie i możliwość inwigilowania cudzoziemców bez zgody sądu. Obowiązek rejestracji był tą częścią pakietu, którą każdy użytkownik prepaida odczuł osobiście — przy okienku u operatora, z dowodem w ręku.

Rynek wtórny załatwił sprawę w kilka miesięcy

Prognoza sprawdziła się szybciej, niż ktokolwiek zakładał. Jeszcze zanim upłynął termin rejestracji starych kart, w serwisach ogłoszeniowych pojawiły się oferty sprzedaży kart zarejestrowanych — na słupa, na dane wymyślone albo cudze — oraz kart zagranicznych operatorów, czeskich czy ukraińskich, których polski rejestr w ogóle nie obejmuje (Dziennik.pl o obchodzeniu przepisów). Fundacja Panoptykon, podsumowując pierwszy rok obowiązku, zwracała uwagę, że jedyny wskaźnik, którym można było bronić przepisu — spadek liczby fałszywych alarmów bombowych ze 249 w pierwszym półroczu 2016 roku do 134 rok później — dotyczy zjawiska marginalnego i nie sposób go rozstrzygająco przypisać rejestracji (Panoptykon, „Czy warto było?”, 2017).

Obowiązek pozostał natomiast realny dla zwykłych użytkowników. Według raportu UKE w 2024 roku w Polsce aktywnych było 53,2 mln kart SIM (nie licząc kart M2M), z czego 25,4 procent — około 13,5 mln — działało w formie przedpłaconej (UKE, Raport o stanie rynku telekomunikacyjnego w 2024 roku). Kilkanaście milionów osób — często tych, które wybierają prepaid z powodów budżetowych — musi więc zostawić operatorowi swoje dane po to, by system, który każdy zmotywowany może obejść ogłoszeniem z internetu, formalnie trwał.

Co proponuje Razem

W stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku, dwa lata po przegranej batalii o odrzucenie ustawy, partia przełożyła sprzeciw na konkretny punkt programowy:

Wycofamy obowiązek rejestrowania telefonów na kartę. Ten przepis jest w praktyce martwy, nie realizuje wyznaczonych celów i narusza prawo obywatela do prywatności.— Partia Razem, „Stanowisko ws. cyfryzacji” (2 maja 2018), partiarazem.pl

Postulat nie zawiera przy tym obietnicy, że po zniesieniu rejestru służby zostaną z niczym. Ustalanie sprawców przestępstw odbywało się przed 2016 rokiem i odbywa dziś przede wszystkim metodami operacyjnymi, a sama partia w tym samym stanowisku zapowiada ustawę o cyberbezpieczeństwie i wyspecjalizowane oddziały cyberobronne — spór dotyczy więc tego, czy państwo ma prowadzić rejestr wszystkich, żeby czasem znaleźć kogoś. Jak rejestracja kart wypada na tle pozostałych rozwiązań ustawy antyterrorystycznej po dekadzie obowiązywania — od blokowania treści po inwigilację cudzoziemców — zestawia serwis Bezpieczna Polska Razem w bilansie ustawy antyterrorystycznej. Całą linię prywatnościową partii porządkuje hub prywatność i inwigilacja.

Źródła i dalsza lektura

Neutralność sieci: dlaczego operator nie może sprzedawać pierwszeństwa w internecie

Tue, 21 Jul 2026 11:00:00 +0200

Operator, który przewozi cały ruch bez zaglądania do środka, nie może jednocześnie sprzedawać pierwszeństwa — na tym zakazie stoi otwarty internet. Razem w stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku deklaruje dążenie do „pełnej neutralności sieci” na terenie Unii Europejskiej i zapowiada: „Nie godzimy się na powszechną cenzurę internetu i preferencyjne traktowanie wybranych podmiotów” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). W praktyce zasada ta wyklucza sytuację, w której operator spowalnia ruch jednego serwisu, a innemu, za dopłatą, rezerwuje szybszy pas.

Co dziś mówi prawo

Podstawą jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2120 z 25 listopada 2015 roku o dostępie do otwartego internetu. Jego art. 3 nakazuje dostawcom usług dostępu równe traktowanie całego ruchu — bez blokowania, spowalniania, zmieniania i faworyzowania konkretnych treści, aplikacji czy usług — z wąskimi wyjątkami na wykonanie obowiązków prawnych, bezpieczeństwo sieci i tymczasowe zarządzanie przeciążeniem (EUR-Lex).

Nad stosowaniem tych reguł czuwa BEREC, organ zrzeszający europejskich regulatorów telekomunikacyjnych, który na mocy art. 5(3) rozporządzenia wydaje krajowym regulatorom wytyczne wdrożeniowe. Praktyka dopisała do przepisów ważny rozdział: 2 września 2021 roku Trybunał Sprawiedliwości UE w trzech wyrokach (C-854/19, C-5/20 i C-34/20) zakwestionował oferty typu „zero-rating”, w których operator wyłączał wybrane aplikacje z limitu transferu — a BEREC w 2022 roku zaktualizował po tych wyrokach swoje wytyczne o otwartym internecie (BEREC). Po tych wyrokach jasne jest, że równe traktowanie ruchu obejmuje także cennik, w którym ulubione aplikacje operatora „nie zużywają” gigabajtów, a cała reszta internetu tak.

Mechanizm: komu opłaca się internet dwóch prędkości

Gdyby pierwszeństwo w sieci było na sprzedaż, kupowaliby je ci, których na nie stać — najwięksi dostawcy treści i platformy z globalnym kapitałem. Serwis lokalnej gazety, biblioteka cyfrowa, strona gminy czy początkujący twórca lądowaliby na wolniejszym pasie z tego prostego powodu, że nie dorzucili się operatorowi — jakość ich treści nie miałaby tu nic do rzeczy. Po kilku latach takiej selekcji internet przypominałby telewizję kablową: kilka pakietów premium i długi ogon treści, do których dostęp jest formalnie możliwy, a praktycznie uciążliwy.

Stawka jest tym większa, że przez łącza internetowe przechodzi dziś praca, edukacja, kontakt z urzędem i dostęp do informacji. Stanowisko Razem z 2018 roku stawia infrastrukturę sieciową w jednym rzędzie z energetyczną, wodno-kanalizacyjną i transportową — a żadna z tamtych sieci nie sprzedaje pierwszeństwa temu, kto zapłaci ekstra.

Co proponuje Razem

Pełna neutralność sieci — partia deklaruje, że będzie dążyć do wprowadzenia tej zasady „na terenie Unii Europejskiej”, sprzeciwiając się powszechnej cenzurze internetu i preferencyjnemu traktowaniu wybranych podmiotów (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018, „Wygoda i bezpieczeństwo użytkownika”, pkt 1).
Zastrzeżenie skali jest tu istotne: to postulat na poziom unijny, nie obietnica samodzielnej krajowej regulacji — reguły otwartego internetu wynikają z rozporządzenia UE i tam rozstrzyga się ich kształt.

O tym, kto obok państw członkowskich realnie kształtuje unijne regulacje — ilu lobbystów pracuje w Brukseli i za czyje pieniądze — pisze serwis Razem dla Europy. Telemarketing, lootboxy i reklama śledząca podlegają u Razem tej samej logice — wszystkie postulaty wobec platform katalogujemy w hubie o algorytmach i platformach.

Źródła i dalsza lektura

Nadzór sądowy nad służbami istnieje głównie na papierze

Tue, 21 Jul 2026 09:00:00 +0200

Osoba, wobec której polskie służby prowadziły kontrolę operacyjną, w ogromnej większości przypadków nigdy się o tym nie dowie — przepisy ustaw policyjnych nie przewidują poinformowania jej o podsłuchu, także po zakończeniu działań i także wtedy, gdy niczego jej nie udowodniono (raport RPO, 2025, s. 18–19). Obywatel, który o kontroli nie wie, nie ma jak jej zaskarżyć, więc jedynym realnym bezpiecznikiem pozostaje sąd wyrażający zgodę na kontrolę. Partia Razem w stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku uznała ten bezpiecznik za niewystarczający i zapisała wprost: „Ustanowimy realny nadzór sądowy nad działaniami operacyjnymi policji i służb specjalnych. Ograniczymy dostęp służb do danych telekomunikacyjnych oraz wprowadzimy skuteczne systemy raportowania" (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018).

Mniej niż jedna odmowa na trzysta wniosków

Liczby z oficjalnych sprawozdań układają się w obraz kontroli nadzwyczaj przyjaznej dla wnioskodawcy. W latach 2018–2024 policja skierowała 65 866 wniosków o kontrolę operacyjną; sądy odmówiły zgody 187 razy — mniej niż raz na trzysta wniosków. W samym 2024 roku na 8868 wniosków przypadło 110 sądowych odmów, a kontrolą objęto 5234 osoby (raport RPO na podstawie danych MSWiA, 2025). Do tego dochodzi osobny, znacznie szerszy strumień: po billingi i dane lokalizacyjne — które nie wymagają uprzedniej zgody sądu — policja i dziewięć uprawnionych służb sięgnęły w 2023 roku 1 825 683 razy (Fundacja Panoptykon).

Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, które przeanalizowało te sprawozdania w raporcie z lipca 2025 roku, dochodzi do wniosku jeszcze bardziej kłopotliwego niż sama statystyka: na podstawie danych prezentowanych przez Prokuratora Generalnego i ministra spraw wewnętrznych „nie jest możliwe oszacowanie rzeczywistej skali inwigilacji". Liczby w kolejnych raportach nie sumują się do deklarowanych wartości ogólnych, informacja o kontroli operacyjnej i procesowej podawana jest zbiorczo, a o podsłuchach pięciodniowych, po których prokurator w ogóle nie wystąpił do sądu, sprawozdania milczą (raport RPO, 2025). Sędzia, który rozpoznaje wniosek wyłącznie na podstawie materiałów przedstawionych przez służbę, i parlament, który dostaje nieprecyzyjne zbiorcze tabele, składają się na system, w którym formalna zgoda sądu przestała pełnić funkcję filtra.

Strasburg ocenił system, a nie pojedynczą sprawę

Zewnętrznym potwierdzeniem tej diagnozy — późniejszym niż stanowisko Razem i od niego niezależnym — jest wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 28 maja 2024 roku w sprawie Pietrzak i Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce (skargi nr 72038/17 i 25237/18). Trybunał uznał, że polski reżim kontroli operacyjnej, retencji danych telekomunikacyjnych i niejawnego nadzoru na podstawie ustawy antyterrorystycznej narusza art. 8 Konwencji, czyli prawo do poszanowania życia prywatnego. Co istotne, ETPC ocenił przepisy in abstracto: skarżący — adwokat i aktywiści organizacji społecznych — nie musieli udowadniać, że byli podsłuchiwani, bo samo obowiązywanie tak skonstruowanych przepisów, bez gwarancji i bez środka zaskarżenia, stanowi ingerencję w prywatność każdego (UODO o wyroku ETPC).

Rok po wyroku raport RPO odnotowuje, że system działa po staremu, i opisuje, jak powinna wyglądać jego naprawa: każda osoba poddana niejawnej inwigilacji powinna zostać o niej poinformowana po zakończeniu kontroli, z możliwością odroczenia, gdy natychmiastowa informacja zagrażałaby czynnościom — raport mówi o poinformowaniu «w rozsądnym czasie po zakończeniu działań» (raport RPO, 2025). To rekomendacja Biura RPO, nie punkt programu partii — ale zbieżność kierunku z „skutecznymi systemami raportowania" ze stanowiska z 2018 roku jest wyraźna.

Co proponuje Razem

Ustanowimy realny nadzór sądowy nad działaniami operacyjnymi policji i służb specjalnych. Ograniczymy dostęp służb do danych telekomunikacyjnych oraz wprowadzimy skuteczne systemy raportowania.— Partia Razem, „Stanowisko ws. cyfryzacji” (2 maja 2018), partiarazem.pl

Ten punkt spina trzy elementy, które w obecnym systemie zawodzą jednocześnie. Nadzór sądowy ma być realny, co oznacza sędziego dysponującego czasem, materiałem i faktyczną możliwością odmowy. Ograniczenie dostępu do danych telekomunikacyjnych odpowiada na prawie dwa miliony sięgnięć rocznie, które odbywają się bez uprzedniej kontroli kogokolwiek spoza służb. Skuteczne systemy raportowania to z kolei takie, z których parlament i opinia publiczna poznają rzeczywistą skalę inwigilacji zamiast niesumujących się fragmentów.

Nadzór nad służbami ma też swoją stronę ustrojową: kto konkretnie, z jakim dostępem i wobec kogo miałby patrzeć służbom na ręce między jednym sprawozdaniem a drugim. Propozycję Razem w tej sprawie — Zespół Audytorów przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych, złożony z byłych oficerów — opisuje szczegółowo serwis Bezpieczna Polska Razem w tekście o kontroli nad służbami specjalnymi. Pozostałe wątki tej linii programowej zbiera nasz hub prywatność i inwigilacja.

Źródła i dalsza lektura

Prawo do naprawy: części zamienne, instrukcje i niezależne serwisy

Mon, 20 Jul 2026 14:00:00 +0200

Zepsuty telefon czy pralkę częściej dziś opłaca się wymienić niż naprawić — i rzadko jest to wybór konsumenta. O wyniku tego rachunku decyduje producent na etapie projektowania: bateria wklejona na stałe, obudowa zamknięta na nietypowe śruby, część zamienna dostępna wyłącznie dla autoryzowanego serwisu w cenie zbliżonej do nowego urządzenia. Partia Razem w stanowisku ws. cyfryzacji stawia zasadę odwrotną do tej praktyki: producenci sprzętu nie powinni mieć prawa utrudniać jego naprawy, a przepisy mają ich zobowiązać do projektowania urządzeń łatwych do naprawienia — także samodzielnego.

Tempo powstawania elektroodpadów dyktują decyzje projektowe

Skalę zjawiska pokazuje statystyka odpadów. W 2023 roku zebrano w Unii 11,6 kg zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego na mieszkańca, podczas gdy nowego sprzętu trafiało na rynek średnio 30,2 kg na mieszkańca rocznie (średnia z lat 2020–2022). Polska, rozliczająca poziom zbierania metodą opartą na masie odpadów wytworzonych w danym roku, osiągnęła w 2023 roku wymagany próg 85% — jako jedyne państwo rozliczające się tą metodą. Sprawna zbiórka łagodzi jednak tylko skutki; przyczyna leży w tempie, w jakim sprzęt w ogóle staje się odpadem, a to tempo dyktują decyzje projektowe producentów.

Każde urządzenie, którego nie opłaca się naprawić, obciąża przy tym środowisko i domowe budżety naraz — zakup nowego urządzenia kosztuje więcej niż wymiana pojedynczej części. Na rynku, na którym wszyscy producenci utrudniają naprawę podobnie, konsument nie ma dokąd uciec; dlatego regułę musi ustanowić prawo.

Unijne ramy: dyrektywa o naprawie towarów

Prawo unijne zaczęło tę lukę domykać. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1799 z 13 czerwca 2024 roku w sprawie wspólnych zasad promujących naprawę towarów zobowiązuje producentów wybranych kategorii sprzętu do wykonywania napraw na wniosek konsumenta i przewiduje narzędzia ułatwiające korzystanie z naprawy zamiast wymiany; państwa członkowskie mają wdrożyć jej przepisy najpóźniej do 31 lipca 2026 roku. Dyrektywa wyznacza minimum wspólne dla całego rynku wewnętrznego — o tym, jak szczodrze zostanie obudowana w polskich przepisach implementujących, zdecyduje krajowy ustawodawca.

Co proponuje Razem

Stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku — sformułowane na lata przed unijną dyrektywą — wylicza obowiązki producentów w czterech konkretach:

Producenci sprzętu nie powinni mieć prawa utrudniać jego naprawy. Będziemy dążyć do uchwalenia przepisów zobowiązujących producentów do tworzenia łatwych do naprawy (również samodzielnej) urządzeń, w szczególności do: a) wykorzystywania części wymienialnych i odzyskiwalnych w konstrukcji urządzenia, b) sprzedaży części zamiennych przez producenta, c) publikowania przez producenta instrukcji naprawy urządzenia, d) zapewniania wsparcia dla zewnętrznych punktów serwisowych.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Wygoda i bezpieczeństwo użytkownika w świecie cyfrowym”, pkt 11, partiarazem.pl

Każda z czterech liter tego punktu odpowiada na inną blokadę stosowaną przez producentów. Części wymienialne w konstrukcji uderzają w klejenie i lutowanie podzespołów, które dziś zamienia wymianę baterii w operację nieopłacalną. Obowiązek sprzedaży części zamiennych otwiera dostęp do komponentów, których producenci odmawiają niezależnym warsztatom. Publikowane instrukcje naprawy odbierają autoryzowanym serwisom monopol na wiedzę o urządzeniu. Wsparcie dla zewnętrznych punktów serwisowych przywraca z kolei konkurencję na rynku napraw — z korzyścią dla cen i dla mniejszych miejscowości, w których autoryzowanego serwisu po prostu nie ma.

W układance suwerenności cyfrowej prawo do naprawy pełni tę samą funkcję, co otwarty kod w systemach państwa: ogranicza władzę dostawcy nad tym, co użytkownik formalnie kupił na własność. Analogię po stronie oprogramowania rozwijamy w tekście o monopolu na utrzymanie systemów publicznych; pokrewne postulaty, od łącza dla każdego domu po otwarte zasoby, opisujemy w hubie o suwerenności cyfrowej. Środowiskowy kontekst nadprodukcji i odpadów opisuje z kolei serwis Razem dla Środowiska.

Źródła i dalsza lektura

Chmura jak mieszkanie: dostęp tylko za nakazem

Mon, 20 Jul 2026 12:30:00 +0200

Telefon robi to sam: zdjęcia z wakacji, skany umów, kopie dowodów i notatki lądują w chmurze usługodawcy, zanim właściciel zdąży o tym pomyśleć. Partia Razem w stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku stawia w tej sprawie zasadę prostą do zapamiętania: skoro przeszukanie mieszkania wymaga podstaw i procedury, ten sam standard ma chronić pliki na osobistych urządzeniach i w chmurze — „Kopiowanie dokumentów i zdjęć do chmury nie może skutkować osłabieniem prawa do prywatności" (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Fizycznie te pliki leżą bowiem na serwerze firmy, prawnie — w strefie mniej oczywistej niż szuflada biurka, bo o dostęp do nich organy mogą zabiegać u operatora usługi, z pominięciem procedur pomyślanych dla przeszukania czyjegoś domu.

Domyślne miejsce na dokumenty życia

Skala zjawiska rośnie od dekady. Według Eurostatu z przestrzeni dyskowej w internecie do zapisywania dokumentów, zdjęć, muzyki i innych plików korzystało w 2020 roku — ostatnim, dla którego wskaźnik badano — 24,3 procent Polaków w wieku 16–74 lat, trzykrotnie więcej niż w 2014 roku; średnia unijna sięgnęła 35,3 procent (Eurostat, isoc_cicci_use). Infrastrukturalne tło tego wzrostu dokumentuje GUS: dostęp do internetu miało w 2024 roku 95,9 procent polskich gospodarstw domowych, a 61 procent osób załatwiało przez sieć sprawy urzędowe (GUS, „Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2024 r.”). Chmura przestała być narzędziem entuzjastów: przechowuje korespondencję z urzędami, dokumentację medyczną i archiwa rodzinne — dokładnie ten rodzaj rzeczy, które kiedyś trzymało się w domu.

Państwo zresztą samo przesuwa dokumenty obywateli do sieci: 26,2 procent Polaków korzystało w 2024 roku z dostępu do informacji osobistych przechowywanych przez jednostki administracji publicznej, a 29,1 procent odbierało urzędową korespondencję na konto w serwisie lub aplikacji administracji (GUS, 2024). Trudno wymagać od obywatela zaufania do cyfrowego państwa i cyfrowych usług, jeżeli cena za wygodę ma być płacona obniżonym standardem ochrony prywatności.

Bezpieczniki przeszukania kończą się przed serwerownią

Przeszukanie pomieszczeń reguluje rozdział 25 kodeksu postępowania karnego („Zatrzymanie rzeczy. Przeszukanie"): wolno go dokonać w celu wykrycia, zatrzymania albo znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód, i tylko wtedy, gdy istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba lub rzeczy tam się znajdują (Kodeks postępowania karnego, Dz.U. 1997 poz. 555). Procedura przewiduje udział zainteresowanego, protokół, możliwość zaskarżenia — zestaw bezpieczników wypracowanych przez dziesięciolecia właśnie dlatego, że wejście władzy w prywatną przestrzeń uznano za ingerencję wymagającą ram.

Pliki w chmurze wypadają z tej logiki w praktyce z dwóch powodów. Po pierwsze, znajdują się we władaniu usługodawcy, więc organ może kierować żądania do firmy, a właściciel danych bywa ostatnią osobą, która się o tym dowiaduje. Po drugie, granica między „danymi telekomunikacyjnymi", po które służby sięgają masowo i bez uprzedniej sądowej zgody — 1 825 683 razy w samym 2023 roku (Fundacja Panoptykon) — a treścią prywatnych zasobów jest dla przeciętnego użytkownika niewidoczna. Standard ochrony zaczyna wtedy zależeć od modelu biznesowego i siedziby usługodawcy zamiast od rangi chronionego prawa.

Co proponuje Razem

Punkt 2 bloku „Cyberbezpieczeństwo bez inwigilacji" brzmi w całości:

Sprawimy, że dostęp organów śledczych do plików przechowywanych na osobistych urządzeniach elektronicznych i w chmurze będzie możliwy jedynie na podstawie nakazu przeszukania. Kopiowanie dokumentów i zdjęć do chmury nie może skutkować osłabieniem prawa do prywatności.— Partia Razem, „Stanowisko ws. cyfryzacji” (2 maja 2018), partiarazem.pl

Konstrukcja jest technologicznie neutralna i przez to odporna na starzenie: nie wylicza usług ani formatów, tylko wiąże poziom ochrony z charakterem zasobu. Prywatne pliki pozostają prywatnymi plikami niezależnie od tego, czy leżą na dysku laptopa, w telefonie, czy na serwerze po drugiej stronie kontynentu — a organ, który chce do nich zajrzeć, przechodzi tę samą drogę, którą musiałby przejść pod drzwiami mieszkania. O tym, że kontrola nad własnymi danymi i wizerunkiem jest też warunkiem równości — bo najsłabiej chronieni tracą ją pierwsi — piszemy w siostrzanym serwisie o równości, w tekście o prawie do kontroli nad własnym wizerunkiem i danymi. Po pozostałe postulaty tej linii, od nadzoru sądowego po retencję danych, warto zajrzeć do huba prywatność i inwigilacja.

Źródła i dalsza lektura

Państwo, które samo wypełnia deklarację podatkową

Mon, 20 Jul 2026 11:00:00 +0200

Dobrze zaprojektowane cyfrowe państwo mierzy się liczbą spraw, których obywatel w ogóle nie musi załatwiać, bo załatwiły się same. Deklaracja podatkowa wypełniona automatycznie z danych, które urząd skarbowy i tak posiada; płatność wykonana w publicznym serwisie zamiast na poczcie; tożsamość potwierdzona elektronicznym dowodem bez wizyty w okienku. Każda z tych rzeczy zdejmuje z ludzi godziny biurokratycznej pracy, którą dziś wykonują za darmo na rzecz własnego państwa. Taki kierunek wyznacza stanowisko Partii Razem ws. cyfryzacji z 2018 roku, a jego miarą pozostaje zasada, że usługi online mają iść w parze ze wsparciem urzędnika dla każdego, kto woli załatwić sprawę osobiście.

Polska e-administracja na tle Unii

Dystans do nadrobienia widać w danych porównawczych. W 2023 roku ze stron lub aplikacji administracji publicznej korzystało 69% obywateli UE w wieku 16–74 lat (od 98% w Danii po 23% w Rumunii). Polska plasuje się poniżej średniej: według danych GUS za 2024 rok przywołanych przez NIK z usług e-administracji korzystało u nas 61% osób w tej grupie wiekowej, a elektroniczny wniosek o świadczenie lub uprawnienie złożyło zaledwie 15,8%. Sprawdzić coś w sieci potrafi większość, ale całą procedurę przechodzi online drobna mniejszość; właśnie w tym rozziewie widać zaległość: formularze wciąż wymagają wiedzy, którą dysponuje urzędnik.

Frontowa witryna cyfrowego państwa rozwija się przy tym szybko. Aplikacja mObywatel ma 12 milionów użytkowników, półtora miliona logowań dziennie i 47 usług; liczba użytkowników podwoiła się od końca 2023 roku. Popularność aplikacji pokazuje, że Polacy chętnie sięgają po cyfrowe narzędzia państwa, gdy te są wygodne; zaległości leżą piętro niżej, w systemach, które musiałyby ze sobą rozmawiać, żeby obywatel nie nosił danych między urzędami we własnej teczce.

Sprawy, które mogą załatwiać się same

Stanowisko ws. cyfryzacji opisuje architekturę tego zaplecza. Fundamentem jest automatyzacja rozliczeń:

Zminimalizujemy konieczny kontakt obywatela z biurokracją administracji publicznej. Wprowadzimy automatyczne wypełnianie deklaracji podatkowych, będziemy zwiększać katalog usług publicznych dostępnych przez Internet.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Administracja, nie biurokracja”, pkt 5, partiarazem.pl

Do tego dochodzi wygodny i bezpieczny „publiczny serwis pozwalający na dokonywanie płatności i przyjmowanie wpłaty”, przez który da się rozliczać podatki i rozliczenia między prywatnymi podmiotami (pkt 4), oraz elektroniczny dowód osobisty umożliwiający „szybszą identyfikację obywatela w kontaktach z jednostkami administracji publicznej, a także podmiotami prywatnymi” (pkt 9). Publiczny serwis płatności ma tu znaczenie większe, niż sugeruje nazwa: dziś każda opłata skarbowa przechodzi przez komercyjnych pośredników płatniczych, a publiczna alternatywa zostawiłaby i prowizje, i dane transakcyjne po stronie państwa.

Punkt 6 stanowiska ustawia relację między kanałem cyfrowym a osobistym: „Najważniejsze usługi publiczne udostępnimy w Internecie w intuicyjnej formie, a dla osób, które wolą kontakt osobisty, zaoferujemy wsparcie urzędników” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Obie drogi mają być pełnoprawne: intuicyjna forma online dla tych, którym tak wygodniej, i urzędnik przeprowadzający przez procedurę tych, którzy wybierają okienko.

Co proponuje Razem

Automatyczne wypełnianie deklaracji podatkowych i minimalizacja koniecznego kontaktu obywatela z biurokracją (stanowisko 2018, „Administracja”, pkt 5).
Publiczny serwis płatności — wygodne i bezpieczne rozliczanie podatków oraz płatności między podmiotami prywatnymi (pkt 4).
Elektroniczny dowód osobisty przyspieszający identyfikację w kontaktach z administracją i podmiotami prywatnymi (pkt 9).
Rosnący katalog usług publicznych dostępnych przez internet, w intuicyjnej formie — ze wsparciem urzędnika dla osób wolących kontakt osobisty (pkt 5–6).

Cyfrowy urząd ma przy tym dwa warunki brzegowe, o których piszemy osobno. Pierwszym jest dostępność — usługi muszą być zaprojektowane także dla osób starszych, słabowidzących i nieobytych z technologią, o czym w kontekście seniorów pisze serwis Razem dla Opieki w tekście o e-usługach bez wykluczenia. Drugim jest zrozumiałość samego państwa: obywatel załatwiający sprawę online musi mieć darmowy dostęp do przepisów, które go dotyczą — postulat bezpłatnego państwowego systemu informacji prawnej omawia serwis o uczciwej polityce w tekście o państwowym systemie informacji prawnej. Kompetencje potrzebne, by z tego wszystkiego skorzystać, opisujemy w tekście o wykluczeniu cyfrowym dorosłych, a całość linii — hub o suwerenności cyfrowej.

Źródła i dalsza lektura

Dwanaście miesięcy z życia każdego numeru

Mon, 20 Jul 2026 10:00:00 +0200

Polskie prawo nakłada na każdego operatora telekomunikacyjnego obowiązek zatrzymywania i przechowywania przez 12 miesięcy, na własny koszt i na terytorium Polski, danych o zrealizowanych połączeniach i nieudanych próbach połączeń wszystkich użytkowników, wraz z danymi pozwalającymi ustalić lokalizację urządzenia (art. 47 Prawa komunikacji elektronicznej, Dz.U. 2024 poz. 1221). Partia Razem w stanowisku ws. cyfryzacji z 2018 roku zapowiedziała rozbiórkę tej konstrukcji: „Zgodnie z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości przyjmiemy przepis zakazujący retencji danych osób, wobec których nie toczy się postępowanie lub działania operacyjne" (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Obowiązek w obecnym kształcie nie zależy bowiem od żadnego podejrzenia: dane gromadzi się o wszystkich, z góry, na zapas.

Dyrektywa upadła, obowiązek został

Masową retencję wprowadziła do europejskiego prawa dyrektywa 2006/24/WE, uchwalona po zamachach w Madrycie i Londynie. Trybunał Sprawiedliwości UE unieważnił ją wyrokiem z 8 kwietnia 2014 roku w sprawach połączonych C-293/12 i C-594/12 (Digital Rights Ireland i Seitlinger), uznając, że obejmując „w sposób uogólniony wszystkie jednostki, środki łączności elektronicznej i dane o ruchu", bez rozróżnień i wyjątków, dyrektywa ingeruje w prawa podstawowe w stopniu wykraczającym poza to, co ściśle niezbędne (komunikat prasowy TSUE nr 54/14). Trybunał zwrócił przy tym uwagę na rzecz, którą łatwo przeoczyć w technicznej debacie o billingach: dane o ruchu i lokalizacji, zestawione razem, pozwalają odtworzyć nawyki życia codziennego, pokonywane trasy i środowiska społeczne, w których obraca się obserwowany — a więc precyzyjny portret życia prywatnego, bez zaglądania w treść jakiejkolwiek rozmowy.

Tele2 i Watson: krajowe kopie dyrektywy też upadają

Dwa lata później, 21 grudnia 2016 roku, Trybunał domknął tę linię w sprawach połączonych C-203/15 i C-698/15 (Tele2 Sverige i Watson): prawo krajowe przewidujące uogólnioną i niezróżnicowaną retencję danych o ruchu i lokalizacji także narusza prawa podstawowe; upadek samej dyrektywy nie otworzył państwom furtki do utrzymania jej krajowych kopii (komunikat prasowy TSUE nr 145/16). Oba te wyroki istniały już, gdy Razem przyjmowało swoje stanowisko; wyrok w sprawie La Quadrature du Net z 6 października 2020 roku (C-511/18 i sprawy połączone) przyszedł później i linię orzeczniczą potwierdził, dopuszczając jedynie wąskie, czasowe wyjątki związane z poważnym zagrożeniem bezpieczeństwa narodowego (komunikat prasowy TSUE, 2020).

Nowa ustawa, stary automat

Polska miała okazję uporządkować ten obszar przy okazji wielkiej rekodyfikacji prawa telekomunikacyjnego. Prawo komunikacji elektronicznej z 12 lipca 2024 roku, które zastąpiło ustawę z 2004 roku, przeniosło jednak obowiązek rocznej retencji w niemal niezmienionym kształcie — art. 47 nakazuje zatrzymywanie danych wymienionych w art. 49 ust. 1 „przez okres 12 miesięcy, licząc od dnia połączenia lub nieudanej próby połączenia" (Dz.U. 2024 poz. 1221). Fundacja Panoptykon alarmowała w toku prac legislacyjnych, że projekt nie tylko konserwuje model zakwestionowany przez TSUE, ale w pierwotnej wersji szedł dalej: rząd proponował objęcie obowiązkami retencyjnymi także dostawców komunikatorów internetowych i poczty elektronicznej (Panoptykon o projekcie PKE).

Zgromadzone w ten sposób zasoby nie leżą bezczynnie. W 2023 roku policja i dziewięć uprawnionych służb sięgnęły po billingi i dane lokalizacyjne 1 825 683 razy; rok wcześniej — 1 787 885 razy (Fundacja Panoptykon). Po dane retencyjne nie trzeba uprzedniej zgody sądu, więc dwunastomiesięczne archiwum życia każdego numeru pozostaje w praktyce na wyciągnięcie ręki funkcjonariusza.

Co proponuje Razem

Punkt 5 bloku „Cyberbezpieczeństwo bez inwigilacji" wiąże retencję z konkretnym podejrzeniem: dane wolno zatrzymywać wyłącznie o osobach, wobec których toczy się postępowanie lub działania operacyjne; pozostali użytkownicy wypadają z zasięgu obowiązku.

Zgodnie z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości przyjmiemy przepis zakazujący retencji danych osób, wobec których nie toczy się postępowanie lub działania operacyjne.— Partia Razem, „Stanowisko ws. cyfryzacji” (2 maja 2018), partiarazem.pl

Postulat idzie w poprzek utartej praktyki legislacyjnej, w której kolejne rządy — niezależnie od barw — traktowały orzeczenia luksemburskiego Trybunału o retencji jako problem do przeczekania. Wybiórcze podejście do europejskich zobowiązań nie ogranicza się zresztą do danych telekomunikacyjnych: w serwisie Razem dla Europy opisujemy, jak zawieszanie prawa do azylu łamie konstytucję i Kartę praw podstawowych. Pozostałe postulaty prywatnościowe, od nadzoru sądowego po rejestrację kart SIM, mapuje hub prywatność i inwigilacja.

Źródła i dalsza lektura

Wykluczenie cyfrowe dorosłych kończy się tam, gdzie zaczyna się oferta nauki

Mon, 20 Jul 2026 08:30:00 +0200

Umiejętność obsługi internetu przyswaja się dziś w szkole, w pracy biurowej albo wcale — a spora część dorosłych Polaków zdążyła zakończyć edukację, zanim internet w niej zagościł, i pracuje w zawodach, w których komputer nie jest narzędziem. Państwo, przenosząc kolejne usługi do sieci, milcząco założyło, że każdy obywatel gdzieś się tych umiejętności nauczył. Partia Razem podważa to założenie i proponuje uzupełnić brakujące ogniwo: systematyczne, publiczne zajęcia z nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury, otwarte dla dorosłych i seniorów.

Luka kompetencyjna w liczbach

Skalę problemu dokumentuje statystyka publiczna. Według GUS co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe miało w 2024 roku 48,8% osób w wieku 16–74 lat. Wskaźnik rośnie (o 4,5 punktu procentowego rok do roku), ale wciąż oznacza, że ponad połowa dorosłej populacji porusza się po sieci niepewnie albo nie porusza się wcale. Na tle Unii wypadamy słabo: w 2023 roku co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe deklarowało 44% Polaków w wieku 16–74 lat, wobec 56% średnio w UE; mniej niż my mieli tylko Rumuni i Bułgarzy.

Wiek różnicuje te wyniki drastycznie. Prostą czynność konfiguracyjną, czyli samodzielną zmianę ustawień oprogramowania, wykonać potrafiło zaledwie 10,1% osób w wieku od 65 do 74 lat. Ten gradient bierze się z biografii: dzisiejsi siedemdziesięciolatkowie kończyli szkoły w latach 60. i 70., ich życie zawodowe w większości minęło bez komputera na biurku, a żadna instytucja nie miała później w zadaniach pokazania im internetu.

Rynek kursów nie dosięga tych, którym są najbardziej potrzebne

Komercyjne szkolenia komputerowe istnieją, tyle że ich geografia i cennik omijają dokładnie te grupy, w których luka kompetencyjna jest najgłębsza: osoby starsze, uboższe i mieszkające w mniejszych miejscowościach. Kurs za kilkaset złotych w mieście powiatowym jest poza zasięgiem emerytki z gminy wiejskiej i finansowo, i komunikacyjnie. Projekty grantowe, które od lat próbują tę lukę łatać, kończą się wraz z finansowaniem; po zamknięciu projektu wiedza się starzeje, a wsparcia znów nie ma.

Stanowisko Razem ws. cyfryzacji z 2018 roku wskazuje dlatego na infrastrukturę, która już stoi i już jest publiczna:

Rozpoczniemy walkę z wykluczeniem cyfrowym. Wprowadzimy w gminnych ośrodkach kultury systematyczne zajęcia pozwalające oswoić się z nowymi technologiami.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Innowacje dostępne dla wszystkich”, pkt 2, partiarazem.pl

Wybór ośrodków kultury jest przemyślany. Domy i ośrodki kultury działają w gminach, do których nie dociera rynek szkoleń, mają sale, adres znany mieszkańcom i próg wejścia niższy niż jakakolwiek instytucja z „informatyką” w nazwie. Kluczowe jest słowo „systematyczne”: odróżnia stałą ofertę publiczną, na którą można wrócić po pół roku z nowym telefonem i nowym problemem, od jednorazowych akcji projektowych.

Co proponuje Razem

Stanowisko z 2018 roku ustawia edukację cyfrową szerzej niż szkolnictwo: mówi o dostosowanym do rzeczywistości systemie edukacji, „który obejmowałby nie tylko dzieci i młodzież w wieku szkolnym, ale też chętne osoby w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Ten sam dokument dopisuje do walki z wykluczeniem drugi wymiar: naukę poruszania się w gąszczu informacyjnym i weryfikowania napotkanych informacji, bo dorosły użytkownik wchodzący do sieci bez przygotowania jest szczególnie łatwym celem dezinformacji i internetowych oszustw.

Systematyczne zajęcia z nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury — stała publiczna oferta nauki zamiast jednorazowych akcji projektowych (stanowisko 2018, „Innowacje”, pkt 2).
Edukacja cyfrowa obejmująca także osoby w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym (stanowisko 2018, wstęp).
Nauka weryfikowania informacji jako element przeciwdziałania wykluczeniu — obrona przed manipulacją i dezinformacją (stanowisko 2018, wstęp).

Kompetencje to jedna strona równania; drugą jest dostępność samych usług, z których wykluczeni mieliby korzystać. Wątek e-usług zaprojektowanych także dla osób starszych i z niepełnosprawnościami — wraz z zasadą, że każdą sprawę ma się dać załatwić również przy okienku — rozwija serwis Razem dla Opieki w tekście o e-usługach bez wykluczenia. Warunek zupełnie podstawowy, czyli samo łącze w domu, omawiamy w tekście o internecie dla każdego gospodarstwa.

Źródła i dalsza lektura

Co powstało za publiczne pieniądze, ma być publicznie dostępne

Sun, 19 Jul 2026 16:00:00 +0200

Za podręcznik szkolny, bazę danych urzędu i system informatyczny ministerstwa płaci ten sam podmiot: podatnik. Dokumenty programowe Razem wyciągają z tego konsekwencję w trzech odsłonach: e-podręczniki na otwartych licencjach, informacja publiczna w postaci przetwarzalnej komputerowo i kod źródłowy oprogramowania wytworzonego za środki publiczne. Logika własności jest za każdym razem ta sama: skoro społeczeństwo sfinansowało powstanie zasobu, powinno móc z niego korzystać bez dodatkowych opłat, barier licencyjnych i formatów, które da się otworzyć tylko w programie jednego producenta.

Jedna zasada dla podręczników, danych i kodu

Najbliżej codzienności są podręczniki. Ich ceny stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku nazywa „zaporową kwestią przy wyrównywaniu szans uczennic i uczniów” i odpowiada zapowiedzią z sekcji „Szkoła na bieżąco”: „Będziemy rozwijać projekt darmowych epodręczników dostępnych dla uczniów i uczennic wszystkich klas. Będą one możliwe do pobrania w otwartych cyfrowych formatach i na otwartych licencjach” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Zalążek takiej infrastruktury istnieje (Zintegrowana Platforma Edukacyjna udostępnia e-materiały tworzone na zlecenie resortu edukacji), a otwarta licencja przesądza o tym, czego wydawca komercyjny nigdy nie zaoferuje: prawa do kopiowania, drukowania i przerabiania materiału bez pytania kogokolwiek o zgodę.

Drugi zasób to dane. Rządowy portal dane.gov.pl udostępnia już ponad 25 tysięcy zbiorów danych publicznych — od rozkładów jazdy po rejestry środowiskowe (stan z lipca 2026). Stanowisko Razem dokłada do tego wymóg jakościowy: państwo ma wspierać „udostępnianie informacji publicznej w postaci zrozumiałej dla obywateli oraz postaci przetwarzalnej komputerowo” („Administracja, nie biurokracja”, pkt 6). Różnica między skanem PDF a plikiem, który można wczytać do arkusza czy programu, wyznacza granicę między jawnością formalną a użyteczną — skan spełnia literę prawa o dostępie do informacji, ale analizę danych umożliwia dopiero format przetwarzalny.

Trzecim zasobem jest kod. Deklaracja programowa z 2025 roku formułuje zasadę otwartości jednym zdaniem:

Wprowadzimy zasadę otwartości — oprogramowanie wytworzone za środki publiczne będzie co do zasady dostępne wraz z kodem źródłowym.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska z atomu, krzemu i stali”, pkt 11, partiarazem.pl

Zamknięty zasób publiczny kosztuje podwójnie

Mechanizm strat jest w każdym z trzech przypadków podobny. Zamknięty podręcznik oznacza, że rodziny co roku finansują z własnych kieszeni treści, których wytworzenie mogłoby zostać opłacone raz, z budżetu, i służyć wszystkim rocznikom. Dane uwięzione w skanach i wewnętrznych systemach urzędów oznaczają, że badacz, dziennikarz czy start-up muszą odtwarzać informacje, które państwo już zebrało. Zamknięty kod z kolei prowadzi do wielokrotnego kupowania podobnych systemów przez kolejne instytucje, bo żadna nie może skorzystać z rozwiązania opłaconego przez poprzednią — ten wątek, razem z pułapką monopolu na utrzymanie systemów, rozwijamy w tekście o monopolu na utrzymanie systemów publicznych.

Otwartość działa też w drugą stronę: zasób raz uwolniony zaczyna pracować w miejscach, których dysponent nigdy by nie przewidział. Z otwartych danych transportowych powstają aplikacje rozkładowe, z otwartych materiałów edukacyjnych korzystają dorośli nadrabiający szkolne zaległości, a otwarty kod audytują ludzie, którym urząd nigdy nie wysłałby zlecenia.

Co proponuje Razem

Darmowe e-podręczniki dla wszystkich klas — do pobrania w otwartych cyfrowych formatach i na otwartych licencjach (stanowisko 2018, „Szkoła na bieżąco”, pkt 6).
Informacja publiczna w postaci zrozumiałej dla obywateli oraz przetwarzalnej komputerowo (stanowisko 2018, „Administracja, nie biurokracja”, pkt 6).
Zasada otwartości kodu: oprogramowanie wytworzone za środki publiczne co do zasady dostępne wraz z kodem źródłowym (deklaracja programowa 2025, rozdz. 1, pkt 11).

Ta sama filozofia — wiedza opłacona publicznie należy do wszystkich — obejmuje również naukę. Otwarty dostęp do badań finansowanych z publicznych grantów jako szczepionkę przeciw pseudonauce i propagandzie antynaukowej opisuje serwis Razem dla Nauki w tekście o nauce i pseudonauce.

Źródła i dalsza lektura

Internet jak droga gminna: łącze dla każdego gospodarstwa domowego

Sun, 19 Jul 2026 13:30:00 +0200

Dom bez drogi dojazdowej uznajemy za problem, którym powinna zająć się gmina; dom bez internetu wciąż uchodzi za prywatny kłopot mieszkańców. Tymczasem państwo przeniosło do sieci recepty, rejestrację pojazdów, zapisy do lekarza i kontakt ze szkołą, więc brak łącza odcina dziś od usług publicznych równie skutecznie, jak brak drogi odcinał kiedyś od miasta. Partia Razem wyciąga z tego wniosek znany z historii elektryfikacji: skoro infrastruktura jest warunkiem udziału w życiu wspólnoty, jej zapewnienie jest zadaniem państwa. Stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku zapowiada bezpłatny szerokopasmowy internet dla każdego gospodarstwa domowego oraz kompleksowy program rozbudowy sieci.

Ostatnie punkty procentowe są najdroższe

Ogólnokrajowa statystyka dostępu wygląda na niemal domkniętą. Według GUS w 2024 roku dostęp do internetu miało 95,9% gospodarstw domowych — o 2,6 punktu procentowego więcej niż rok wcześniej. Rosną też parametry samej sieci: z danych UKE za 2024 rok wynika, że w 83,6% gospodarstw domowych dostępny był internet szerokopasmowy o przepustowości co najmniej 100 Mb/s, a z usług dostępu stacjonarnego korzystało 9,8 mln użytkowników.

W pozostałych kilku procentach mieszkają przede wszystkim ludzie, do których żadnemu operatorowi nie opłaca się pociągnąć łącza, oraz ci, których zwyczajnie nie stać na abonament — rzadko kiedy jest to kwestia braku chęci. Rachunek komercyjny działa tu bezlitośnie — kilometr światłowodu do pojedynczego gospodarstwa na końcu wsi nigdy się operatorowi nie zwróci, więc bez publicznych pieniędzy ta linia nie powstanie nigdy. Skutki widać w statystykach osób, które z sieci nie korzystają wcale: NIK przypomina, że 15% osób w Polsce nigdy nie korzystało z internetu, przy średniej unijnej 9%.

Bariera bywa więc podwójna — infrastrukturalna na wsi, ekonomiczna w mieście — i obie wersje prowadzą do tego samego: wykluczenia z obiegu spraw, które państwo załatwia już głównie online.

Co proponuje Razem

Postulat pada w stanowisku ws. cyfryzacji, w sekcji „Innowacje dostępne dla wszystkich”:

Zapewnimy każdemu gospodarstwu domowemu bezpłatny dostęp do szerokopasmowego internetu. Wdrożymy kompleksowy program rozbudowy infrastruktury sieciowej.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Innowacje dostępne dla wszystkich”, pkt 1, partiarazem.pl

Uzasadnienie tego kroku stanowisko formułuje językiem infrastruktury: „W XXI wieku infrastruktura sieciowa jest równie ważna dla społeczeństwa oraz gospodarki jak infrastruktura energetyczna, wodno-kanalizacyjna, transportowa” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Prąd i woda docierają do każdego domu niezależnie od tego, czy przyłącze się „opłaca”, bo uznaliśmy je za cywilizacyjne minimum — ten sam status ma zyskać łącze internetowe. Bezpłatność odpowiada na drugą z barier, ekonomiczną: dla gospodarstw, w których każda pozycja budżetu jest policzona, abonament potrafi przegrać z rachunkiem za ogrzewanie, a wtedy z sieci wypada cała rodzina, z dziećmi odrabiającymi lekcje włącznie.

Program rozbudowy sieci odpowiada z kolei na barierę infrastrukturalną — publiczne pieniądze mają dociągnąć światłowód tam, gdzie rynek nie dotrze, tak jak kiedyś publiczne pieniądze dociągały linie energetyczne do wsi, których elektryfikacja nie miała szans zwrócić się prywatnemu inwestorowi.

Geografia braku dostępu pokrywa się z mapą nierówności

Brak dostępu układa się na mapie podobnie jak inne niedostatki infrastruktury. Tam, gdzie kończy się zasięg szybkiej sieci, zwykle wcześniej skończyła się linia autobusowa i zamknięto małą szkołę — a dzieci z tych miejscowości odrabiają lekcje przez telefon z pakietem danych na wyczerpaniu. O tym, jak nierówności między miastem a wsią kumulują się w edukacji, pisze serwis Razem dla Szkół w tekście o likwidacji małych szkół i przepaści miasto–wieś; łącze internetowe jest kolejną pozycją na tej samej liście, tyle że wciąż rzadko traktowaną jak infrastruktura publiczna.

Sam dostęp nie wystarczy jednak nikomu, kto nie umie z niego skorzystać — dlatego stanowisko Razem łączy rozbudowę sieci z publiczną ofertą nauki, którą omawiamy w tekście o wykluczeniu cyfrowym dorosłych.

Źródła i dalsza lektura

Skąd się bierze monopol na utrzymanie systemów publicznych

Sun, 19 Jul 2026 11:00:00 +0200

Urząd, który raz kupił system informatyczny od konkretnej firmy, zwykle zostaje z nią na lata — bo jest jedyną firmą, która zna kod, dysponuje prawami autorskimi do jego modyfikacji i potrafi system rozwijać. Z pozycji jedynego możliwego wykonawcy dostawca dyktuje ceny kolejnych umów utrzymaniowych, a państwo płaci, ile każą, ponieważ alternatywą byłaby wymiana całego systemu. Partia Razem proponuje przeciąć tę zależność u źródła: oprogramowanie tworzone z pieniędzy publicznych ma powstawać według standardów, które umożliwiają zmianę podmiotu zajmującego się jego utrzymaniem, a instytucje państwowe mają zostać oparte o wolne oprogramowanie z jawnym kodem.

Zamówienia pisane pod jednego producenta

O tym, jak głęboko sięga uzależnienie, mówi badanie Fundacji Instrat opisane w raporcie „Zamówienia na pozór otwarte”. Analiza objęła 72 postępowania na dostawy oprogramowania biurowego wszczęte od początku 2025 roku do 24 listopada i opublikowane w Biuletynie Zamówień Publicznych. Wynik: 99% przeanalizowanych zamówień bezpośrednio lub pośrednio wykluczało produkty inne niż oferowane przez Microsoft, a co piąte wykluczało konkurencję wprost, wskazując z nazwy oprogramowanie jednej firmy. Pozostałe robiły to subtelniej — formułowały wymagania tak, by spełniał je wyłącznie produkt tego jednego producenta. W całej badanej próbie jedno jedyne postępowanie nie faworyzowało żadnego dostawcy.

Przetarg spełnia wszystkie wymogi formalne — ogłoszenie, oferty, wybór — tyle że specyfikacja z góry przesądza, czyj produkt można zaproponować. Ministerstwo Cyfryzacji, pytane o wnioski z raportu, zapowiedziało wytyczne dotyczące zamówień publicznych, które mają pomóc jednostkom administracji unikać uzależnienia od zewnętrznych dostawców — na razie w sferze projektów strategii.

Mechanizm pułapki

Uzależnienie od dostawcy rzadko zaczyna się od złej woli. Urząd zamawia system, wykonawca go buduje i — co zrozumiałe przy pierwszej umowie — zna go najlepiej. Kłopot rodzi się przy umowie drugiej i każdej następnej: jeżeli zamawiający nie zadbał o przekazanie praw do kodu, o dokumentację techniczną i o otwarte standardy wymiany danych, żaden inny wykonawca nie jest w stanie złożyć sensownej oferty. Negocjacje z jedynym możliwym wykonawcą sprowadzają się do przyjmowania jego warunków, bo po drugiej stronie stołu nie stoi żadna alternatywa, którą urząd mógłby się podeprzeć. Do kosztów finansowych dochodzi utrata kontroli — o tym, kiedy system dostanie poprawki bezpieczeństwa i czy w ogóle będzie rozwijany, rozstrzyga kalkulacja handlowa prywatnej firmy — potrzeby państwa wchodzą do niej co najwyżej jako pozycja przychodowa.

Wolne oprogramowanie odwraca tę logikę. Kod jest jawny, więc audyt bezpieczeństwa może przeprowadzić każdy kompetentny podmiot; licencja pozwala dowolnemu wykonawcy system utrzymywać i rozwijać, więc przetarg na utrzymanie odzyskuje sens; a rozwiązanie opłacone przez jedną instytucję może za darmo wdrożyć każda następna, zamiast kupować to samo po raz kolejny.

Co proponuje Razem

Stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku formułuje ten postulat w sekcji „Administracja, nie biurokracja”:

Skończymy z monopolem na utrzymanie oprogramowania używanego w instytucjach publicznych. Oprogramowanie tworzone z pieniędzy publicznych będzie musiało powstawać według ściśle określonych standardów, które umożliwiałyby łatwą zmianę podmiotu zajmującego się utrzymaniem oprogramowania.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Administracja, nie biurokracja”, pkt 7, partiarazem.pl

Deklaracja programowa z 2025 roku podnosi tę linię do rangi zobowiązania programowego i dodaje drugi filar: „Oprzemy instytucje państwowe o rozwiązania oparte na wolnym oprogramowaniu. Wprowadzimy zasadę otwartości — oprogramowanie wytworzone za środki publiczne będzie co do zasady dostępne wraz z kodem źródłowym” (rozdz. „Polska z atomu, krzemu i stali”, pkt 11). Oba dokumenty czytane razem układają się w spójny mechanizm: standardy zamówień otwierają rynek utrzymania systemów dla wielu wykonawców, a jawność kodu sprawia, że państwo nigdy więcej nie kupuje kota w worku, którego nie wolno mu nawet obejrzeć od środka.

Postulat ma też wymiar czysto ekonomiczny. Pieniądze wydawane rok w rok na licencje i utrzymanie zamkniętych systemów zasilają zagraniczne centrale, podczas gdy utrzymanie rozwiązań otwartych mogą realizować krajowe firmy i zespoły — kompetencje oraz miejsca pracy zostają wtedy na miejscu. Kąt gospodarczy cyfrowej suwerenności, z publiczną infrastrukturą przetwarzania danych na czele, rozwija serwis Razem dla Gospodarki w tekście o publicznej infrastrukturze danych i końcu uzależnienia od korporacji. Szerszą zasadę — wszystko, co opłacił podatnik, wraca do domeny publicznej — omawiamy w tekście o otwartych zasobach publicznych.