Kurier pracuje, aplikacja zarządza. Komu należy się ochrona zatrudnionych na platformach

Kurier z plecakiem termicznym formalnie bywa przedsiębiorcą: sam sobie szefem, sam sobie kadrami. W praktyce o tym, jakie zlecenie dostanie, za ile pojedzie i czy jutro w ogóle będzie mógł się zalogować, decyduje algorytm platformy — czyli dokładnie ten rodzaj podporządkowania, który w klasycznym zakładzie pracy przesądzałby o istnieniu stosunku pracy. Wokół tej rozbieżności między formą a treścią zatrudnienia toczy się dziś jedna z ważniejszych batalii europejskiego prawa pracy.

Fakt prawny: dyrektywa o pracy platformowej

Skalę zjawiska mierzą instytucje unijne: według Europejskiego Urzędu ds. Pracy w 2021 roku pracę za pośrednictwem platform cyfrowych pozyskiwało w UE ponad 28 mln osób, a szacunki na rok 2025 mówiły o około 43 mln (ELA). Odpowiedzią prawodawcy unijnego jest dyrektywa (UE) 2024/2831 z 23 października 2024 r. w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych. Wprowadza ona domniemanie stosunku pracy tam, gdzie fakty wskazują na kierowanie pracą i jej kontrolę — z ciężarem obalenia domniemania po stronie platformy — oraz pierwsze w prawie UE przepisy o zarządzaniu algorytmicznym: zakaz przetwarzania niektórych danych (np. o stanie emocjonalnym), obowiązkowy ludzki nadzór nad decyzjami o zawieszeniu konta i prawo do wyjaśnienia zautomatyzowanej decyzji. Państwa członkowskie mają czas na transpozycję do 2 grudnia 2026 roku (EUR-Lex).

Stanowisko Razem z 2021 roku

Razem zajęło stanowisko w tej sprawie trzy lata przed przyjęciem dyrektywy. Dokument Rady Krajowej z listopada 2021 roku o zarządzaniu algorytmicznym opisuje rozprzestrzenianie się pracy platformowej jako jedno z ryzyk cyfrowego tayloryzmu — pracownicy „są jedynie użytkownikami aplikacji, a ich czasem pracy, zadaniami, czy oceną zarządza algorytm” — i wśród pilnych działań wymienia: „Traktowanie pracy wykonywanej na rzecz organizacji platformowych jako podlegającej ochronie zatrudnionych zgodnie z obowiązującym prawem” (stanowisko, 2021). Ta sama uchwała żąda pełnej jawności zbieranych o pracujących danych oraz uzgadniania systemów algorytmicznych z przedstawicielami osób pracujących, w tym ze związkami zawodowymi.

Krajowe narzędzie: inspekcja, która może zmienić umowę

Niezależnie od transpozycji dyrektywy istnieje krajowy mechanizm, który mógłby rozstrzygać spory o status od ręki. Deklaracja programowa Razem z 2025 roku zapowiada: „Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy” (rozdz. 2, pkt 2). Dziś inspektor, który widzi fikcyjne samozatrudnienie, może najwyżej skierować sprawę do sądu — z decyzją administracyjną w ręku mógłby przywracać umowę o pracę bez wieloletniego procesu, także kurierowi czy kierowcy, którego „przedsiębiorczość” sprowadza się do klikania w przydzielone zlecenia.

Co proponuje Razem

Traktowanie pracy platformowej jako podlegającej ochronie zatrudnionych zgodnie z obowiązującym prawem (stanowisko o zarządzaniu algorytmicznym, 2021).
Jawność danych zbieranych o pracujących i uzgadnianie systemów algorytmicznych ze związkami zawodowymi (stanowisko, 2021) oraz — już w deklaracji programowej — obowiązek konsultacji z pracownikami algorytmów regulujących i nadzorujących ich pracę (rozdz. 2, pkt 6).
PIP z uprawnieniem do zmiany formy zatrudnienia na umowę o pracę przy stwierdzonym stosunku pracy (deklaracja 2025, rozdz. 2, pkt 2).

Fikcyjne samozatrudnienie i umowy cywilnoprawne zamiast etatów to problem znacznie starszy niż aplikacje kurierskie — jego mapę kreśli Razem dla Pracy. Tam też znajduje się szczegółowy tekst o nadzorze algorytmicznym nad pracownikami etatowymi, a pozostałym wątkom platformowym przyglądamy się w hubie o algorytmach i platformach.