Program Partii Razem dla praw cyfrowych i suwerenności cyfrowej w pigułce
Rada Krajowa Razem przyjęła 2 listopada 2021 roku stanowisko o wpływie zarządzania algorytmicznego na środowisko pracy — najobszerniejszy dokument partii o sztucznej inteligencji, nazywający zjawisko wprost „cyfrowym tayloryzmem XXI wieku” (stanowisko, 2021). Dokument dostrzega korzyści z systemów AI, od robotyzacji uciążliwych zadań po poprawę bezpieczeństwa pracy, i równolegle kataloguje ryzyka: nadużycie danych wrażliwych, nieprzejrzyste decyzje o stawkach i awansach, dyskryminację wbudowaną w dane treningowe. Odpowiedzią są trzy bezpieczniki — pełna jawność zbieranych danych, uzgodnienia ze związkami zawodowymi i kontrola instytucji publicznych — a w dłuższej perspektywie ciągły audyt aplikacji AI pod kątem zgodności z europejskimi standardami pracy. Deklaracja programowa z 2025 roku dokłada do tego warstwę ochrony każdego z nas: zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody (rozdz. 10, pkt 11). Trzecim elementem linii jest ostrożność starsza niż obecna fala AI: przekonanie ze stanowiska ws. cyfryzacji z 2018 roku, że „nie wszystkie mechanizmy funkcjonowania państwa powinny być przenoszone do świata cyfrowego — przykładem są wybory powszechne” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018).
Stanowisko z 2021 roku wylicza zastosowania już działające w firmach: analizę ruchów myszki mierzącą intensywność pracy, grafiki i stawki godzinowe „optymalizowane” codziennie w zależności od obrotów sklepu, rekrutację z obowiązkową kamerą do analizy emocji kandydata. Wspólny mianownik tych praktyk to asymetria: zatrudniający wie o osobie pracującej coraz więcej, osoba pracująca o kryteriach decyzji — coraz mniej. Skala rośnie w tempie, które widać w statystyce publicznej: według Eurostatu w 2025 roku technologii AI używało już 19,95% unijnych przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 10 osób, a w Polsce 8,36% — ponad dwukrotny dystans do średniej, który polskie firmy będą nadrabiać (Eurostat). Unijne rozporządzenie 2024/1689 zalicza przy tym systemy AI stosowane w zatrudnieniu — od filtrowania aplikacji po decyzje o awansie i zwolnieniu — do kategorii wysokiego ryzyka (załącznik III), co dobrze oddaje wagę, jaką prawodawca przypisał tej sferze.
Krótkoterminowe żądania ze stanowiska z 2021 roku układają się w spójny mechanizm. Po pierwsze, pełna jawność wobec osób pracujących: jakie dane firma zbiera, jak ich używa, komu je udostępnia — dokument wymienia wprost dostawców aplikacji, firmy ubezpieczeniowe, rekrutacyjne i urzędy — oraz jak je przechowuje. Po drugie, obowiązek uzgodnień z przedstawicielami osób pracujących, w tym związkami zawodowymi, zanim aplikacja do zarządzania algorytmicznego wejdzie do zakładu. Po trzecie, poddanie całego obszaru kontroli odpowiednich instytucji, wraz z prawem do odłączenia się od pracy zdalnej i ochroną zatrudnionych pracujących przez platformy. W dłuższej perspektywie partia proponuje niezależną europejską instytucję prowadzącą ciągły audyt aplikacji AI pod kątem zgodności z europejskimi standardami pracy — celowo wąsko zdefiniowany, bo zakotwiczony w prawie pracy, nie w abstrakcyjnej etyce technologii. Osobnym frontem jest ochrona danych i wizerunku każdego człowieka, nie tylko pracownika: zakaz trenowania modeli AI na cudzych danych bez wyraźnej zgody z Deklaracji programowej analizuje szczegółowo tekst o AI trenowanej bez zgody w serwisie Razem dla równości.
Razem nie występuje przeciw cyfryzacji jako takiej — stanowisko z 2018 roku postuluje e-administrację, elektroniczny dowód i automatyczne deklaracje podatkowe. Zastrzega jednak, że w procesach decyzyjnych trzeba ważyć rzetelność rozwiązań, zaufanie społeczne i anonimowość, i z tego rachunku wyprowadza granicę: wyborów powszechnych do internetu przenosić nie wolno (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Argumentację rozwija osobne stanowisko z lutego 2018 roku: zaufanie do wyborów opiera się na procedurze zrozumiałej dla każdego i na kolektywnych komisjach, podczas gdy oprogramowania wyborczego „weryfikacja nie jest w praktyce możliwa nawet dla specjalistek i specjalistów”, a „przykład Estonii wskazuje z kolei, że wybory internetowe wcale frekwencji nie podnoszą” (stanowisko ws. wyborów internetowych, 2018). Pełny rozbiór tego stanowiska — z bezpieczeństwem procesu wyborczego w tle — prowadzi serwis Razem dla uczciwej polityki w tekście o wyborach internetowych.
Działania profilaktyczne ściślej chronią osoby pracujące niż działania naprawcze. Tylko w ten sposób można ograniczyć dehumanizację pracy, wynikającą z zarządzania algorytmicznego.— Partia Razem, „Stanowisko ws. wpływu zarządzania algorytmicznego na środowisko pracy” (2 listopada 2021), partiarazem.pl
Jak te zasady działają w praktyce, pokazuje klaster tego huba: rekrutacja oceniana przez maszynę, dyskryminacja odziedziczona po danych treningowych, audyt algorytmów z hiszpańskim precedensem i odporność społeczeństwa na dezinformację. Infrastrukturę, na której to wszystko stoi, opisuje hub o suwerenności cyfrowej; granice wobec państwa i służb — hub o prywatności i inwigilacji; reguły dla wielkich platform — hub o algorytmach i platformach.
Model wytrenowany na historii firmowych decyzji odtwarza tę historię razem z jej nierównościami — w przyjęciach, awansach i stawkach. Agencja Praw Podstawowych UE wykazała w testach uprzedzenia algorytmów wobec pochodzenia i płci, a Razem od 2021 roku domaga się jawnych kryteriów decyzji algorytmicznych w pracy.
Ponad 600 tysięcy zgłoszeń i przeszło 100 tysięcy obsłużonych incydentów w rok — tak wygląda skala zagrożeń w polskiej sieci według CERT Polska. Razem już w 2018 roku wpisało do programu naukę pracy ze źródłami i weryfikowania informacji w szkole, traktując kompetencje obywateli jako pierwszą linię obrony informacyjnej.
Kamera analizuje mimikę i ton głosu kandydatki, po czym system wystawia ocenę dopasowania, zanim człowiek przeczyta CV. Kto tak rekrutuje, musi według stanowiska Razem z 2021 roku ujawnić, co zbiera, po co i komu przekazuje; unijny akt o AI od lutego 2025 roku zakazuje przy tym rozpoznawania emocji w miejscu pracy.
Hiszpania wpisała w 2021 roku do prawa pracy obowiązek informowania załogi o parametrach algorytmów zarządzających pracą. Stanowisko Razem z tego samego roku sięga dalej i proponuje niezależną europejską instytucję prowadzącą ciągły audyt aplikacji AI pod kątem zgodności z europejskimi standardami pracy.
