Suwerenność cyfrowa | Cyfrowa Polska Razem

Prawo do naprawy: części zamienne, instrukcje i niezależne serwisy

Mon, 20 Jul 2026 14:00:00 +0200

Zepsuty telefon czy pralkę częściej dziś opłaca się wymienić niż naprawić — i rzadko jest to wybór konsumenta. O wyniku tego rachunku decyduje producent na etapie projektowania: bateria wklejona na stałe, obudowa zamknięta na nietypowe śruby, część zamienna dostępna wyłącznie dla autoryzowanego serwisu w cenie zbliżonej do nowego urządzenia. Partia Razem w stanowisku ws. cyfryzacji stawia zasadę odwrotną do tej praktyki: producenci sprzętu nie powinni mieć prawa utrudniać jego naprawy, a przepisy mają ich zobowiązać do projektowania urządzeń łatwych do naprawienia — także samodzielnego.

Tempo powstawania elektroodpadów dyktują decyzje projektowe

Skalę zjawiska pokazuje statystyka odpadów. W 2023 roku zebrano w Unii 11,6 kg zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego na mieszkańca, podczas gdy nowego sprzętu trafiało na rynek średnio 30,2 kg na mieszkańca rocznie (średnia z lat 2020–2022). Polska, rozliczająca poziom zbierania metodą opartą na masie odpadów wytworzonych w danym roku, osiągnęła w 2023 roku wymagany próg 85% — jako jedyne państwo rozliczające się tą metodą. Sprawna zbiórka łagodzi jednak tylko skutki; przyczyna leży w tempie, w jakim sprzęt w ogóle staje się odpadem, a to tempo dyktują decyzje projektowe producentów.

Każde urządzenie, którego nie opłaca się naprawić, obciąża przy tym środowisko i domowe budżety naraz — zakup nowego urządzenia kosztuje więcej niż wymiana pojedynczej części. Na rynku, na którym wszyscy producenci utrudniają naprawę podobnie, konsument nie ma dokąd uciec; dlatego regułę musi ustanowić prawo.

Unijne ramy: dyrektywa o naprawie towarów

Prawo unijne zaczęło tę lukę domykać. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1799 z 13 czerwca 2024 roku w sprawie wspólnych zasad promujących naprawę towarów zobowiązuje producentów wybranych kategorii sprzętu do wykonywania napraw na wniosek konsumenta i przewiduje narzędzia ułatwiające korzystanie z naprawy zamiast wymiany; państwa członkowskie mają wdrożyć jej przepisy najpóźniej do 31 lipca 2026 roku. Dyrektywa wyznacza minimum wspólne dla całego rynku wewnętrznego — o tym, jak szczodrze zostanie obudowana w polskich przepisach implementujących, zdecyduje krajowy ustawodawca.

Co proponuje Razem

Stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku — sformułowane na lata przed unijną dyrektywą — wylicza obowiązki producentów w czterech konkretach:

Producenci sprzętu nie powinni mieć prawa utrudniać jego naprawy. Będziemy dążyć do uchwalenia przepisów zobowiązujących producentów do tworzenia łatwych do naprawy (również samodzielnej) urządzeń, w szczególności do: a) wykorzystywania części wymienialnych i odzyskiwalnych w konstrukcji urządzenia, b) sprzedaży części zamiennych przez producenta, c) publikowania przez producenta instrukcji naprawy urządzenia, d) zapewniania wsparcia dla zewnętrznych punktów serwisowych.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Wygoda i bezpieczeństwo użytkownika w świecie cyfrowym”, pkt 11, partiarazem.pl

Każda z czterech liter tego punktu odpowiada na inną blokadę stosowaną przez producentów. Części wymienialne w konstrukcji uderzają w klejenie i lutowanie podzespołów, które dziś zamienia wymianę baterii w operację nieopłacalną. Obowiązek sprzedaży części zamiennych otwiera dostęp do komponentów, których producenci odmawiają niezależnym warsztatom. Publikowane instrukcje naprawy odbierają autoryzowanym serwisom monopol na wiedzę o urządzeniu. Wsparcie dla zewnętrznych punktów serwisowych przywraca z kolei konkurencję na rynku napraw — z korzyścią dla cen i dla mniejszych miejscowości, w których autoryzowanego serwisu po prostu nie ma.

W układance suwerenności cyfrowej prawo do naprawy pełni tę samą funkcję, co otwarty kod w systemach państwa: ogranicza władzę dostawcy nad tym, co użytkownik formalnie kupił na własność. Analogię po stronie oprogramowania rozwijamy w tekście o monopolu na utrzymanie systemów publicznych; pokrewne postulaty, od łącza dla każdego domu po otwarte zasoby, opisujemy w hubie o suwerenności cyfrowej. Środowiskowy kontekst nadprodukcji i odpadów opisuje z kolei serwis Razem dla Środowiska.

Źródła i dalsza lektura

Państwo, które samo wypełnia deklarację podatkową

Mon, 20 Jul 2026 11:00:00 +0200

Dobrze zaprojektowane cyfrowe państwo mierzy się liczbą spraw, których obywatel w ogóle nie musi załatwiać, bo załatwiły się same. Deklaracja podatkowa wypełniona automatycznie z danych, które urząd skarbowy i tak posiada; płatność wykonana w publicznym serwisie zamiast na poczcie; tożsamość potwierdzona elektronicznym dowodem bez wizyty w okienku. Każda z tych rzeczy zdejmuje z ludzi godziny biurokratycznej pracy, którą dziś wykonują za darmo na rzecz własnego państwa. Taki kierunek wyznacza stanowisko Partii Razem ws. cyfryzacji z 2018 roku, a jego miarą pozostaje zasada, że usługi online mają iść w parze ze wsparciem urzędnika dla każdego, kto woli załatwić sprawę osobiście.

Polska e-administracja na tle Unii

Dystans do nadrobienia widać w danych porównawczych. W 2023 roku ze stron lub aplikacji administracji publicznej korzystało 69% obywateli UE w wieku 16–74 lat (od 98% w Danii po 23% w Rumunii). Polska plasuje się poniżej średniej: według danych GUS za 2024 rok przywołanych przez NIK z usług e-administracji korzystało u nas 61% osób w tej grupie wiekowej, a elektroniczny wniosek o świadczenie lub uprawnienie złożyło zaledwie 15,8%. Sprawdzić coś w sieci potrafi większość, ale całą procedurę przechodzi online drobna mniejszość; właśnie w tym rozziewie widać zaległość: formularze wciąż wymagają wiedzy, którą dysponuje urzędnik.

Frontowa witryna cyfrowego państwa rozwija się przy tym szybko. Aplikacja mObywatel ma 12 milionów użytkowników, półtora miliona logowań dziennie i 47 usług; liczba użytkowników podwoiła się od końca 2023 roku. Popularność aplikacji pokazuje, że Polacy chętnie sięgają po cyfrowe narzędzia państwa, gdy te są wygodne; zaległości leżą piętro niżej, w systemach, które musiałyby ze sobą rozmawiać, żeby obywatel nie nosił danych między urzędami we własnej teczce.

Sprawy, które mogą załatwiać się same

Stanowisko ws. cyfryzacji opisuje architekturę tego zaplecza. Fundamentem jest automatyzacja rozliczeń:

Zminimalizujemy konieczny kontakt obywatela z biurokracją administracji publicznej. Wprowadzimy automatyczne wypełnianie deklaracji podatkowych, będziemy zwiększać katalog usług publicznych dostępnych przez Internet.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Administracja, nie biurokracja”, pkt 5, partiarazem.pl

Do tego dochodzi wygodny i bezpieczny „publiczny serwis pozwalający na dokonywanie płatności i przyjmowanie wpłaty”, przez który da się rozliczać podatki i rozliczenia między prywatnymi podmiotami (pkt 4), oraz elektroniczny dowód osobisty umożliwiający „szybszą identyfikację obywatela w kontaktach z jednostkami administracji publicznej, a także podmiotami prywatnymi” (pkt 9). Publiczny serwis płatności ma tu znaczenie większe, niż sugeruje nazwa: dziś każda opłata skarbowa przechodzi przez komercyjnych pośredników płatniczych, a publiczna alternatywa zostawiłaby i prowizje, i dane transakcyjne po stronie państwa.

Punkt 6 stanowiska ustawia relację między kanałem cyfrowym a osobistym: „Najważniejsze usługi publiczne udostępnimy w Internecie w intuicyjnej formie, a dla osób, które wolą kontakt osobisty, zaoferujemy wsparcie urzędników” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Obie drogi mają być pełnoprawne: intuicyjna forma online dla tych, którym tak wygodniej, i urzędnik przeprowadzający przez procedurę tych, którzy wybierają okienko.

Co proponuje Razem

Automatyczne wypełnianie deklaracji podatkowych i minimalizacja koniecznego kontaktu obywatela z biurokracją (stanowisko 2018, „Administracja”, pkt 5).
Publiczny serwis płatności — wygodne i bezpieczne rozliczanie podatków oraz płatności między podmiotami prywatnymi (pkt 4).
Elektroniczny dowód osobisty przyspieszający identyfikację w kontaktach z administracją i podmiotami prywatnymi (pkt 9).
Rosnący katalog usług publicznych dostępnych przez internet, w intuicyjnej formie — ze wsparciem urzędnika dla osób wolących kontakt osobisty (pkt 5–6).

Cyfrowy urząd ma przy tym dwa warunki brzegowe, o których piszemy osobno. Pierwszym jest dostępność — usługi muszą być zaprojektowane także dla osób starszych, słabowidzących i nieobytych z technologią, o czym w kontekście seniorów pisze serwis Razem dla Opieki w tekście o e-usługach bez wykluczenia. Drugim jest zrozumiałość samego państwa: obywatel załatwiający sprawę online musi mieć darmowy dostęp do przepisów, które go dotyczą — postulat bezpłatnego państwowego systemu informacji prawnej omawia serwis o uczciwej polityce w tekście o państwowym systemie informacji prawnej. Kompetencje potrzebne, by z tego wszystkiego skorzystać, opisujemy w tekście o wykluczeniu cyfrowym dorosłych, a całość linii — hub o suwerenności cyfrowej.

Źródła i dalsza lektura

Wykluczenie cyfrowe dorosłych kończy się tam, gdzie zaczyna się oferta nauki

Mon, 20 Jul 2026 08:30:00 +0200

Umiejętność obsługi internetu przyswaja się dziś w szkole, w pracy biurowej albo wcale — a spora część dorosłych Polaków zdążyła zakończyć edukację, zanim internet w niej zagościł, i pracuje w zawodach, w których komputer nie jest narzędziem. Państwo, przenosząc kolejne usługi do sieci, milcząco założyło, że każdy obywatel gdzieś się tych umiejętności nauczył. Partia Razem podważa to założenie i proponuje uzupełnić brakujące ogniwo: systematyczne, publiczne zajęcia z nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury, otwarte dla dorosłych i seniorów.

Luka kompetencyjna w liczbach

Skalę problemu dokumentuje statystyka publiczna. Według GUS co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe miało w 2024 roku 48,8% osób w wieku 16–74 lat. Wskaźnik rośnie (o 4,5 punktu procentowego rok do roku), ale wciąż oznacza, że ponad połowa dorosłej populacji porusza się po sieci niepewnie albo nie porusza się wcale. Na tle Unii wypadamy słabo: w 2023 roku co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe deklarowało 44% Polaków w wieku 16–74 lat, wobec 56% średnio w UE; mniej niż my mieli tylko Rumuni i Bułgarzy.

Wiek różnicuje te wyniki drastycznie. Prostą czynność konfiguracyjną, czyli samodzielną zmianę ustawień oprogramowania, wykonać potrafiło zaledwie 10,1% osób w wieku od 65 do 74 lat. Ten gradient bierze się z biografii: dzisiejsi siedemdziesięciolatkowie kończyli szkoły w latach 60. i 70., ich życie zawodowe w większości minęło bez komputera na biurku, a żadna instytucja nie miała później w zadaniach pokazania im internetu.

Rynek kursów nie dosięga tych, którym są najbardziej potrzebne

Komercyjne szkolenia komputerowe istnieją, tyle że ich geografia i cennik omijają dokładnie te grupy, w których luka kompetencyjna jest najgłębsza: osoby starsze, uboższe i mieszkające w mniejszych miejscowościach. Kurs za kilkaset złotych w mieście powiatowym jest poza zasięgiem emerytki z gminy wiejskiej i finansowo, i komunikacyjnie. Projekty grantowe, które od lat próbują tę lukę łatać, kończą się wraz z finansowaniem; po zamknięciu projektu wiedza się starzeje, a wsparcia znów nie ma.

Stanowisko Razem ws. cyfryzacji z 2018 roku wskazuje dlatego na infrastrukturę, która już stoi i już jest publiczna:

Rozpoczniemy walkę z wykluczeniem cyfrowym. Wprowadzimy w gminnych ośrodkach kultury systematyczne zajęcia pozwalające oswoić się z nowymi technologiami.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Innowacje dostępne dla wszystkich”, pkt 2, partiarazem.pl

Wybór ośrodków kultury jest przemyślany. Domy i ośrodki kultury działają w gminach, do których nie dociera rynek szkoleń, mają sale, adres znany mieszkańcom i próg wejścia niższy niż jakakolwiek instytucja z „informatyką” w nazwie. Kluczowe jest słowo „systematyczne”: odróżnia stałą ofertę publiczną, na którą można wrócić po pół roku z nowym telefonem i nowym problemem, od jednorazowych akcji projektowych.

Co proponuje Razem

Stanowisko z 2018 roku ustawia edukację cyfrową szerzej niż szkolnictwo: mówi o dostosowanym do rzeczywistości systemie edukacji, „który obejmowałby nie tylko dzieci i młodzież w wieku szkolnym, ale też chętne osoby w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Ten sam dokument dopisuje do walki z wykluczeniem drugi wymiar: naukę poruszania się w gąszczu informacyjnym i weryfikowania napotkanych informacji, bo dorosły użytkownik wchodzący do sieci bez przygotowania jest szczególnie łatwym celem dezinformacji i internetowych oszustw.

Systematyczne zajęcia z nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury — stała publiczna oferta nauki zamiast jednorazowych akcji projektowych (stanowisko 2018, „Innowacje”, pkt 2).
Edukacja cyfrowa obejmująca także osoby w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym (stanowisko 2018, wstęp).
Nauka weryfikowania informacji jako element przeciwdziałania wykluczeniu — obrona przed manipulacją i dezinformacją (stanowisko 2018, wstęp).

Kompetencje to jedna strona równania; drugą jest dostępność samych usług, z których wykluczeni mieliby korzystać. Wątek e-usług zaprojektowanych także dla osób starszych i z niepełnosprawnościami — wraz z zasadą, że każdą sprawę ma się dać załatwić również przy okienku — rozwija serwis Razem dla Opieki w tekście o e-usługach bez wykluczenia. Warunek zupełnie podstawowy, czyli samo łącze w domu, omawiamy w tekście o internecie dla każdego gospodarstwa.

Źródła i dalsza lektura

Co powstało za publiczne pieniądze, ma być publicznie dostępne

Sun, 19 Jul 2026 16:00:00 +0200

Za podręcznik szkolny, bazę danych urzędu i system informatyczny ministerstwa płaci ten sam podmiot: podatnik. Dokumenty programowe Razem wyciągają z tego konsekwencję w trzech odsłonach: e-podręczniki na otwartych licencjach, informacja publiczna w postaci przetwarzalnej komputerowo i kod źródłowy oprogramowania wytworzonego za środki publiczne. Logika własności jest za każdym razem ta sama: skoro społeczeństwo sfinansowało powstanie zasobu, powinno móc z niego korzystać bez dodatkowych opłat, barier licencyjnych i formatów, które da się otworzyć tylko w programie jednego producenta.

Jedna zasada dla podręczników, danych i kodu

Najbliżej codzienności są podręczniki. Ich ceny stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku nazywa „zaporową kwestią przy wyrównywaniu szans uczennic i uczniów” i odpowiada zapowiedzią z sekcji „Szkoła na bieżąco”: „Będziemy rozwijać projekt darmowych epodręczników dostępnych dla uczniów i uczennic wszystkich klas. Będą one możliwe do pobrania w otwartych cyfrowych formatach i na otwartych licencjach” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Zalążek takiej infrastruktury istnieje (Zintegrowana Platforma Edukacyjna udostępnia e-materiały tworzone na zlecenie resortu edukacji), a otwarta licencja przesądza o tym, czego wydawca komercyjny nigdy nie zaoferuje: prawa do kopiowania, drukowania i przerabiania materiału bez pytania kogokolwiek o zgodę.

Drugi zasób to dane. Rządowy portal dane.gov.pl udostępnia już ponad 25 tysięcy zbiorów danych publicznych — od rozkładów jazdy po rejestry środowiskowe (stan z lipca 2026). Stanowisko Razem dokłada do tego wymóg jakościowy: państwo ma wspierać „udostępnianie informacji publicznej w postaci zrozumiałej dla obywateli oraz postaci przetwarzalnej komputerowo” („Administracja, nie biurokracja”, pkt 6). Różnica między skanem PDF a plikiem, który można wczytać do arkusza czy programu, wyznacza granicę między jawnością formalną a użyteczną — skan spełnia literę prawa o dostępie do informacji, ale analizę danych umożliwia dopiero format przetwarzalny.

Trzecim zasobem jest kod. Deklaracja programowa z 2025 roku formułuje zasadę otwartości jednym zdaniem:

Wprowadzimy zasadę otwartości — oprogramowanie wytworzone za środki publiczne będzie co do zasady dostępne wraz z kodem źródłowym.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska z atomu, krzemu i stali”, pkt 11, partiarazem.pl

Zamknięty zasób publiczny kosztuje podwójnie

Mechanizm strat jest w każdym z trzech przypadków podobny. Zamknięty podręcznik oznacza, że rodziny co roku finansują z własnych kieszeni treści, których wytworzenie mogłoby zostać opłacone raz, z budżetu, i służyć wszystkim rocznikom. Dane uwięzione w skanach i wewnętrznych systemach urzędów oznaczają, że badacz, dziennikarz czy start-up muszą odtwarzać informacje, które państwo już zebrało. Zamknięty kod z kolei prowadzi do wielokrotnego kupowania podobnych systemów przez kolejne instytucje, bo żadna nie może skorzystać z rozwiązania opłaconego przez poprzednią — ten wątek, razem z pułapką monopolu na utrzymanie systemów, rozwijamy w tekście o monopolu na utrzymanie systemów publicznych.

Otwartość działa też w drugą stronę: zasób raz uwolniony zaczyna pracować w miejscach, których dysponent nigdy by nie przewidział. Z otwartych danych transportowych powstają aplikacje rozkładowe, z otwartych materiałów edukacyjnych korzystają dorośli nadrabiający szkolne zaległości, a otwarty kod audytują ludzie, którym urząd nigdy nie wysłałby zlecenia.

Co proponuje Razem

Darmowe e-podręczniki dla wszystkich klas — do pobrania w otwartych cyfrowych formatach i na otwartych licencjach (stanowisko 2018, „Szkoła na bieżąco”, pkt 6).
Informacja publiczna w postaci zrozumiałej dla obywateli oraz przetwarzalnej komputerowo (stanowisko 2018, „Administracja, nie biurokracja”, pkt 6).
Zasada otwartości kodu: oprogramowanie wytworzone za środki publiczne co do zasady dostępne wraz z kodem źródłowym (deklaracja programowa 2025, rozdz. 1, pkt 11).

Ta sama filozofia — wiedza opłacona publicznie należy do wszystkich — obejmuje również naukę. Otwarty dostęp do badań finansowanych z publicznych grantów jako szczepionkę przeciw pseudonauce i propagandzie antynaukowej opisuje serwis Razem dla Nauki w tekście o nauce i pseudonauce.

Źródła i dalsza lektura

Internet jak droga gminna: łącze dla każdego gospodarstwa domowego

Sun, 19 Jul 2026 13:30:00 +0200

Dom bez drogi dojazdowej uznajemy za problem, którym powinna zająć się gmina; dom bez internetu wciąż uchodzi za prywatny kłopot mieszkańców. Tymczasem państwo przeniosło do sieci recepty, rejestrację pojazdów, zapisy do lekarza i kontakt ze szkołą, więc brak łącza odcina dziś od usług publicznych równie skutecznie, jak brak drogi odcinał kiedyś od miasta. Partia Razem wyciąga z tego wniosek znany z historii elektryfikacji: skoro infrastruktura jest warunkiem udziału w życiu wspólnoty, jej zapewnienie jest zadaniem państwa. Stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku zapowiada bezpłatny szerokopasmowy internet dla każdego gospodarstwa domowego oraz kompleksowy program rozbudowy sieci.

Ostatnie punkty procentowe są najdroższe

Ogólnokrajowa statystyka dostępu wygląda na niemal domkniętą. Według GUS w 2024 roku dostęp do internetu miało 95,9% gospodarstw domowych — o 2,6 punktu procentowego więcej niż rok wcześniej. Rosną też parametry samej sieci: z danych UKE za 2024 rok wynika, że w 83,6% gospodarstw domowych dostępny był internet szerokopasmowy o przepustowości co najmniej 100 Mb/s, a z usług dostępu stacjonarnego korzystało 9,8 mln użytkowników.

W pozostałych kilku procentach mieszkają przede wszystkim ludzie, do których żadnemu operatorowi nie opłaca się pociągnąć łącza, oraz ci, których zwyczajnie nie stać na abonament — rzadko kiedy jest to kwestia braku chęci. Rachunek komercyjny działa tu bezlitośnie — kilometr światłowodu do pojedynczego gospodarstwa na końcu wsi nigdy się operatorowi nie zwróci, więc bez publicznych pieniędzy ta linia nie powstanie nigdy. Skutki widać w statystykach osób, które z sieci nie korzystają wcale: NIK przypomina, że 15% osób w Polsce nigdy nie korzystało z internetu, przy średniej unijnej 9%.

Bariera bywa więc podwójna — infrastrukturalna na wsi, ekonomiczna w mieście — i obie wersje prowadzą do tego samego: wykluczenia z obiegu spraw, które państwo załatwia już głównie online.

Co proponuje Razem

Postulat pada w stanowisku ws. cyfryzacji, w sekcji „Innowacje dostępne dla wszystkich”:

Zapewnimy każdemu gospodarstwu domowemu bezpłatny dostęp do szerokopasmowego internetu. Wdrożymy kompleksowy program rozbudowy infrastruktury sieciowej.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Innowacje dostępne dla wszystkich”, pkt 1, partiarazem.pl

Uzasadnienie tego kroku stanowisko formułuje językiem infrastruktury: „W XXI wieku infrastruktura sieciowa jest równie ważna dla społeczeństwa oraz gospodarki jak infrastruktura energetyczna, wodno-kanalizacyjna, transportowa” (stanowisko ws. cyfryzacji, 2018). Prąd i woda docierają do każdego domu niezależnie od tego, czy przyłącze się „opłaca”, bo uznaliśmy je za cywilizacyjne minimum — ten sam status ma zyskać łącze internetowe. Bezpłatność odpowiada na drugą z barier, ekonomiczną: dla gospodarstw, w których każda pozycja budżetu jest policzona, abonament potrafi przegrać z rachunkiem za ogrzewanie, a wtedy z sieci wypada cała rodzina, z dziećmi odrabiającymi lekcje włącznie.

Program rozbudowy sieci odpowiada z kolei na barierę infrastrukturalną — publiczne pieniądze mają dociągnąć światłowód tam, gdzie rynek nie dotrze, tak jak kiedyś publiczne pieniądze dociągały linie energetyczne do wsi, których elektryfikacja nie miała szans zwrócić się prywatnemu inwestorowi.

Geografia braku dostępu pokrywa się z mapą nierówności

Brak dostępu układa się na mapie podobnie jak inne niedostatki infrastruktury. Tam, gdzie kończy się zasięg szybkiej sieci, zwykle wcześniej skończyła się linia autobusowa i zamknięto małą szkołę — a dzieci z tych miejscowości odrabiają lekcje przez telefon z pakietem danych na wyczerpaniu. O tym, jak nierówności między miastem a wsią kumulują się w edukacji, pisze serwis Razem dla Szkół w tekście o likwidacji małych szkół i przepaści miasto–wieś; łącze internetowe jest kolejną pozycją na tej samej liście, tyle że wciąż rzadko traktowaną jak infrastruktura publiczna.

Sam dostęp nie wystarczy jednak nikomu, kto nie umie z niego skorzystać — dlatego stanowisko Razem łączy rozbudowę sieci z publiczną ofertą nauki, którą omawiamy w tekście o wykluczeniu cyfrowym dorosłych.

Źródła i dalsza lektura

Skąd się bierze monopol na utrzymanie systemów publicznych

Sun, 19 Jul 2026 11:00:00 +0200

Urząd, który raz kupił system informatyczny od konkretnej firmy, zwykle zostaje z nią na lata — bo jest jedyną firmą, która zna kod, dysponuje prawami autorskimi do jego modyfikacji i potrafi system rozwijać. Z pozycji jedynego możliwego wykonawcy dostawca dyktuje ceny kolejnych umów utrzymaniowych, a państwo płaci, ile każą, ponieważ alternatywą byłaby wymiana całego systemu. Partia Razem proponuje przeciąć tę zależność u źródła: oprogramowanie tworzone z pieniędzy publicznych ma powstawać według standardów, które umożliwiają zmianę podmiotu zajmującego się jego utrzymaniem, a instytucje państwowe mają zostać oparte o wolne oprogramowanie z jawnym kodem.

Zamówienia pisane pod jednego producenta

O tym, jak głęboko sięga uzależnienie, mówi badanie Fundacji Instrat opisane w raporcie „Zamówienia na pozór otwarte”. Analiza objęła 72 postępowania na dostawy oprogramowania biurowego wszczęte od początku 2025 roku do 24 listopada i opublikowane w Biuletynie Zamówień Publicznych. Wynik: 99% przeanalizowanych zamówień bezpośrednio lub pośrednio wykluczało produkty inne niż oferowane przez Microsoft, a co piąte wykluczało konkurencję wprost, wskazując z nazwy oprogramowanie jednej firmy. Pozostałe robiły to subtelniej — formułowały wymagania tak, by spełniał je wyłącznie produkt tego jednego producenta. W całej badanej próbie jedno jedyne postępowanie nie faworyzowało żadnego dostawcy.

Przetarg spełnia wszystkie wymogi formalne — ogłoszenie, oferty, wybór — tyle że specyfikacja z góry przesądza, czyj produkt można zaproponować. Ministerstwo Cyfryzacji, pytane o wnioski z raportu, zapowiedziało wytyczne dotyczące zamówień publicznych, które mają pomóc jednostkom administracji unikać uzależnienia od zewnętrznych dostawców — na razie w sferze projektów strategii.

Mechanizm pułapki

Uzależnienie od dostawcy rzadko zaczyna się od złej woli. Urząd zamawia system, wykonawca go buduje i — co zrozumiałe przy pierwszej umowie — zna go najlepiej. Kłopot rodzi się przy umowie drugiej i każdej następnej: jeżeli zamawiający nie zadbał o przekazanie praw do kodu, o dokumentację techniczną i o otwarte standardy wymiany danych, żaden inny wykonawca nie jest w stanie złożyć sensownej oferty. Negocjacje z jedynym możliwym wykonawcą sprowadzają się do przyjmowania jego warunków, bo po drugiej stronie stołu nie stoi żadna alternatywa, którą urząd mógłby się podeprzeć. Do kosztów finansowych dochodzi utrata kontroli — o tym, kiedy system dostanie poprawki bezpieczeństwa i czy w ogóle będzie rozwijany, rozstrzyga kalkulacja handlowa prywatnej firmy — potrzeby państwa wchodzą do niej co najwyżej jako pozycja przychodowa.

Wolne oprogramowanie odwraca tę logikę. Kod jest jawny, więc audyt bezpieczeństwa może przeprowadzić każdy kompetentny podmiot; licencja pozwala dowolnemu wykonawcy system utrzymywać i rozwijać, więc przetarg na utrzymanie odzyskuje sens; a rozwiązanie opłacone przez jedną instytucję może za darmo wdrożyć każda następna, zamiast kupować to samo po raz kolejny.

Co proponuje Razem

Stanowisko ws. cyfryzacji z 2018 roku formułuje ten postulat w sekcji „Administracja, nie biurokracja”:

Skończymy z monopolem na utrzymanie oprogramowania używanego w instytucjach publicznych. Oprogramowanie tworzone z pieniędzy publicznych będzie musiało powstawać według ściśle określonych standardów, które umożliwiałyby łatwą zmianę podmiotu zajmującego się utrzymaniem oprogramowania.— Partia Razem, Stanowisko ws. cyfryzacji (2018), „Administracja, nie biurokracja”, pkt 7, partiarazem.pl

Deklaracja programowa z 2025 roku podnosi tę linię do rangi zobowiązania programowego i dodaje drugi filar: „Oprzemy instytucje państwowe o rozwiązania oparte na wolnym oprogramowaniu. Wprowadzimy zasadę otwartości — oprogramowanie wytworzone za środki publiczne będzie co do zasady dostępne wraz z kodem źródłowym” (rozdz. „Polska z atomu, krzemu i stali”, pkt 11). Oba dokumenty czytane razem układają się w spójny mechanizm: standardy zamówień otwierają rynek utrzymania systemów dla wielu wykonawców, a jawność kodu sprawia, że państwo nigdy więcej nie kupuje kota w worku, którego nie wolno mu nawet obejrzeć od środka.

Postulat ma też wymiar czysto ekonomiczny. Pieniądze wydawane rok w rok na licencje i utrzymanie zamkniętych systemów zasilają zagraniczne centrale, podczas gdy utrzymanie rozwiązań otwartych mogą realizować krajowe firmy i zespoły — kompetencje oraz miejsca pracy zostają wtedy na miejscu. Kąt gospodarczy cyfrowej suwerenności, z publiczną infrastrukturą przetwarzania danych na czele, rozwija serwis Razem dla Gospodarki w tekście o publicznej infrastrukturze danych i końcu uzależnienia od korporacji. Szerszą zasadę — wszystko, co opłacił podatnik, wraca do domeny publicznej — omawiamy w tekście o otwartych zasobach publicznych.